Қазақстандағы жаңа саяси кезең және сайлауға дайындық
1 шілдеден бастап Қазақстанда жаңа Конституция күшіне еніп, қазіргі екі палаталы парламент таратылады. Саяси бақылаушылардың пікірінше, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев шілде айының басында жаңа бір палаталы заң шығарушы орган – Құрылтайға сайлау тағайындау туралы жарлыққа қол қояды деп күтілуде. Сайлау күні әлі ресми түрде жарияланбаса да, сарапшылар дауыс беру тамыз айының екінші жартысында, мүмкін 16 немесе 23 тамызда өтеді деп болжайды.
1 маусымда Қазақстанда «Әділет» атты жаңа саяси партия ресми түрде тіркелді. Оны Тоқаевтың президенттік әкімшілігінің бұрынғы басшысы Айбек Дәдебай басқарады. Нәтижесінде, сайлау науқаны алдында сегіз саяси партия ресми түрде тіркелген, олардың алтауы қазіргі парламенттің төменгі палатасында ұсынылған.
Партиялардың белсенділігі және жаңа ойыншылар
Алайда, әзірге партиялардың ешқайсысы сайлау науқанына белсенді дайындық белгілерін көрсеткен жоқ. Саяси сарапшы Ғазиз Әбішевтің пікірінше, партиялар сайлаудың тамыз айының екінші жартысында пропорционалды өкілдік жүйесі бойынша өтетінін және оны өткізіп жіберу партияны қаржыландыруға әсер етуі мүмкін екенін жақсы біледі. Дегенмен, олардың енжарлығы байқалады. Бұл ішкі партиялық, партияаралық және кеңірек элиталық деңгейдегі процестердің жүріп жатқанын, яғни сахна артында қандай да бір саяси трансформацияның орын алып жатқанын көрсетеді.
«Әділет» партиясының пайда болуы Қазақстанның саяси элитасының есептерін өзгерткен сияқты. Екінші ашық президентті қолдайтын партияның келуі ұзақ уақыт бойы «Аманат» үстемдік еткен жүйеге айтарлықтай белгісіздік элементін енгізеді. Бұрынғы президенттікке кандидат Әміржан Қосанов «Әділеттің» құрылуы Тоқаевтың билеуші элита ішінде саяси бәсекелестікті құруға деген ұмтылысын көрсетеді деп санайды, сонымен қатар оны халықаралық деңгейде саяси плюрализмнің дәлелі ретінде ұсынады.
Аманат пен Әділет: Бәсекелестік немесе бақыланатын ойын?
Жүйені сынаушылар үшін алдағы сайлау екі президентті қолдайтын күштің бәсекесіне ұқсайды. Ұйымдастырушылық тұрғыдан «Аманат» әлі де қуатты саяси машина болып қала береді. Ол «Нұр Отан» дәуірінен бастап кең ауқымды республикалық филиалдар мен ірі жұмыс орындары мен мекемелерге енгізілген бастауыш ұйымдар желісін мұра етті.
Ал «Әділет» партиясы бизнес қауымдастықтардың, кәсіби топтардың, технологиялық ұйымдардың, шығармашылық индустрия органдарының және азаматтық бастамалардың кең ауқымды қолдауына ие болды. Оның саяси кеңесіне Қазақстанның ірі компанияларының, соның ішінде Qarmet, Қазақтелеком және Allur Auto басшылары кіреді.
Көптеген сарапшылар «Әділетті» Қазақстанның бірінші президентінің қызы Дариға Назарбаева 2003 жылы құрған «Асар» партиясына ұқсас деп санайды. Ол кезде «Асар» «Отан» электоратының бір бөлігін өзіне тартып, Назарбаевқа адал қалу керектігін немесе оның ықтимал мұрагері ретінде қарастырылған қызымен бірігу керектігін білмейтін шенеуніктер арасында белгісіздік тудырды. Бұл эксперимент 2006 жылы «Асар» «Отанға» қосылған кезде аяқталды.
Болжамдар және үшінші орынға үміткерлер
Алайда, «Әділеттің» мақсаты біршама басқаша сияқты. Көптеген сарапшылар оның сайлау шегінен өтіп, жаңа парламентте өкілдікке ие болуы екіталай шағын партиялардың кейбірін өзіне сіңіріп алуы мүмкін деп есептейді.
Саяси сарапшы Талғат Қалиев «Әділеттің» «Аманатты» басып озуы екіталай екенін, бірақ оның болуы билеуші партияның дәстүрлі түрде ие болған басым көпшілікті алуына кедергі келтіруі мүмкін деп тұжырымдайды. «Бұл көпшілік салыстырмалы түрде аз болуы мүмкін», — деп жазды Қалиев. «Ескі және жаңа партия арасындағы айырмашылық 10 пайыздық тармақтан аспауы екіталай. Бұл сценарий бойынша «Аманат» 40%-дан сәл артық, «Әділет» бірнеше пайыздық тармаққа аз, ал қалған 20% үшінші орында нық тұрған «Ауыл» партиясына тиесілі болады».
Қалиев бұл болжамды 27 мамырда жариялаған кезде, «Ауыл» халықтық-демократиялық патриоттық партиясы үшінші орынға басты үміткер ретінде кеңінен қарастырылмаған еді. Көптеген бақылаушылар бұл рөлді конструктивті оппозициялық күш және ұлттық бизнес мүдделерінің қорғаушысы ретінде танылатын «Ақ жол» демократиялық партиясына тиесілі болады деп күткен.
Бұл пікір Тоқаевтың Алатау қаласын дамыту жөніндегі жақында өткен кездесуінде айтқан сөздерінен кейін өзгеруі мүмкін. «Біздің елімізді ұнатпайтын және менсінбейтін кейбір тұлғалар, өкінішке орай, олардың арасында парламент депутаттары да бар, біздің заңды шараларымызды «Пенальтистан» немесе «Айыппұлстан» деп атайды», — деді президент. «Пенальтистан» терминін алғаш рет 2024 жылы «Ақ жол» партиясының жетекшісі және Мәжілістегі парламенттік фракциясының басшысы Азат Перуашев танымал еткен болатын. Тоқаевтың сынынан кейін Перуашев бұл сөзден көпшілік алдында бас тартты.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia