Сейсмикалық қауіп және медициналық инфрақұрылым
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) мәліметінше, 2000-2023 жылдар аралығында табиғи апаттардан қайтыс болғандардың жартысынан астамы жер сілкіністерінің салдарынан болған. Ұйым Еуропа аймағындағы миллиондаған адамның сейсмикалық төзімділігі төмен ғимараттарда тұратынын немесе емделетінін ескертеді. Бұл ескерту Орталық Азияға да тікелей қатысты, өйткені Қырғызстан мен Тәжікстанның барлық аумағы, сондай-ақ Қазақстан, Түрікменстан және Өзбекстанның бөліктері жоғары сейсмикалық қауіп аймағында орналасқан.
Алматыдағы сейсмикалық дайындық
2026 жылғы 17 ақпанда Алматыдан солтүстік-шығысқа қарай 74 км жерде магнитудасы 5.0 жер сілкінісі болды. Бұл оқиға қаладағы сейсмикалық дайындық мәселесін қайта көтерді. 2024 жылдың мамырында енгізілген жаппай хабарландыру жүйесі 28 сейсмикалық станцияға қосылған және ұялы байланыс мұнаралары арқылы ескертулер жібереді. Жыл сайын Алматыдан 80 км радиус ішінде 200-ге дейін шағын дүмпу тіркеледі, ал қала мен оның маңында 30-ға жуық тектоникалық жарылым бар. Сарапшылардың бағалауынша, қарқындылығы 9-10 балл жер сілкінісі жоғары қабатты ғимараттардың тығыздығына байланысты жергілікті құрылыстардың 30%-ға дейінін жоюы мүмкін.
Қазақстан 2024 жылғы күшті дүмпулерден кейін Алматыда міндетті жер сілкінісі жаттығуларын қайта бастады. Медициналық персонал құтқарушылармен бірге апаттық жиналу пункттерінде жаттығады, ал әскерилер жылжымалы ауруханаларды орналастыруды үйренеді. Бұл шаралар ескі ғимараттардың жағдайына және жоғары қабатты құрылыстардың қарқынды дамуына байланысты алаңдаушылықты көрсетеді.
Өңіраралық қауіп және тарихи сабақтар
Тығыз қоныстанған Ферғана алқабы аймақаралық проблема болып табылады: бір жер сілкінісі Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстанның бірнеше қауымдастығына әсер етуі мүмкін. Жолдың бұзылуы немесе шекарадан өтудегі кідіріс ауруханалардағы медициналық көмекті баяулатуы мүмкін. ДДҰ тұрақты төтенше жағдай жаттығуларын және байланыс үзілген кезде жұмыс істей алатын медициналық топтарды ұсынады. Сонымен қатар, ауруханалар зақымдалған көлік жолдары жеткізілімді кешіктірсе, қажетті ресурстарға қол жеткізуі керек.
Орталық Азияның сейсмикалық тарихы ықтимал қирау ауқымын көрсетеді. 1911 жылғы Кемин жер сілкінісі (магнитудасы 8.2) Верныйда (қазіргі Алматы) жүздеген ғимаратты қиратты. 1948 жылы Ашхабадты магнитудасы 7.3 жер сілкінісі талқандады, ал 1966 жылғы Ташкент жер сілкінісі 300 000-нан астам адамды баспанасыз қалдырды. Бұл апаттар қазіргі қала өсімінің көп бөлігіне дейін болды. Тығыз құрылыс сейсмикалық тәуекелге ұшыраған адамдар санын көбейтті, ал көптеген ескі ауруханалар мен тұрғын үйлер әлі де пайдаланылуда.
ДДҰ-ның ескертуі медициналық инфрақұрылымды жер сілкінісін жоспарлаудың орталығына қояды. Орталық Азия үкіметтері үшін негізгі сынақ — ауруханалардың ірі жер сілкінісінен кейінгі алғашқы сағаттарда, сырттан көмек келмей тұрып, науқастарды емдеуді жалғастыра алуы.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @depositphotos / Times of Central Asia