ШЫҰ саммиті Бішкекте өтеді
Шанхай ынтымақтастық ұйымына (ШЫҰ) мүше 10 мемлекеттің басшылары 1 қыркүйекте Бішкекте жиналады. Бұл Қырғызстанның 2025-2026 жылдарға төрағалығының қорытынды саммиті болады. Кездесуде ұйымның 25 жылдығына арналған Бішкек декларациясын қабылдау жоспарлануда.
Қырғызстанның дипломатиялық апталығы
Саммит Қырғызстанның БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне 2027-2028 жылдарға сайлануынан кейін өтіп жатыр. Бұл елдің тарихындағы алғашқы мүшелік. Президент Садыр Жапаров үшін ШЫҰ саммиті — БҰҰ ҚК мүшелігі басталғанға дейін халықаралық беделін нығайту мүмкіндігі.
ШЫҰ сыртқы істер министрлері шілде айында Орталық Азияны ұйымның өзегі деп танып, аймақтағы қауіпсіздік пен экономикалық дамудағы рөлін кеңейтуді қолдады. Олар сондай-ақ Қырғызстанның төрағалығын жоғары бағалап, мемлекет басшылары кеңесі мен ШЫҰ Плюс отырыстары 31 тамыз бен 1 қыркүйекте Бішкекте өтетінін растады.
Чолпон-Атада не шешілді
Шілдеде Чолпон-Атада өткен ШЫҰ сыртқы істер министрлерінің отырысында декларацияның жобасы және ілеспе құжаттар мақұлданды. Осылайша, негізгі мәтіндер саммитке дейін келісілген, бірақ түпкілікті пакет өзгеруі мүмкін.
Министрлік мәлімдемеде көпполярлы әлемдік тәртіпті қолдау, біржақты санкцияларды қабылдамау және ШЫҰ ішіндегі сауданы арттыру қажеттігі айтылған. Терроризм, сепаратизм, экстремизм, есірткі саудасы және трансұлттық ұйымдасқан қылмыс басты қауіпсіздік басымдықтары болып қала береді.
Даму банкі әлі қалыптасуда
Экономикалық ынтымақтастық саммиттің маңызды бөлігін алады. Өткен жылы Тяньцзиньде мүдделі мүше мемлекеттер ШЫҰ Даму банкін құру туралы саяси келісімге келген болатын. Алайда институт әлі жұмыс істемейді. Маусымда Шэньчжэньде өткен кездесуде оның негізгі элементтері талқыланды.
Егер Бішкекте банктің уақыт кестесі немесе капитал жөніндегі міндеттемелер жарияланса, бұл жобаны жобалау кезеңінен әрі қарай жылжытады. Банк инфрақұрылымды қаржыландырудың қосымша көзіне айналуы мүмкін, бірақ оның құрылымы мен мүшелігі әлі шешілмеген.
Сондай-ақ валютаны әртараптандыру мәселесі талқыланады. 2024 жылғы Астана декларациясы мүдделі мүшелер арасындағы есеп айырысуларда ұлттық валюталарды пайдалануды біртіндеп арттыруды көздейді. Ресей мен Иранға қарсы санкциялар бұл бастаманың саяси маңызын арттырды, бірақ ШЫҰ ортақ төлем жүйесін құрған жоқ.
ШЫҰ Плюс, бірақ біртұтас блок емес
ШЫҰ-ның 10 мүшесінен басқа 2 бақылаушы мемлекеті және 15 диалогтық серіктесі бар. ШЫҰ Плюс форматы таңдаулы серіктестер мен халықаралық ұйымдарға кеңірек талқылауға қатысуға мүмкіндік береді, бірақ қатысуға кепілдік жоқ. Шақырулар мүше мемлекеттер арасында үйлестіріледі.
Кеңейтілген формат саммиттің ауқымын арттырады, сонымен бірге ұйым ішіндегі айырмашылықтарды көрсетеді. Үндістан мен Пәкістан екіжақты кездесу жарияланбастан бір үстелге отырады. Иран президенті Масуд Пезешкиан елге қатысты қақтығыс пен Ормуз бұғазындағы ахуал энергия нарығы мен аймақтық саудаға әсер етіп жатқанда келеді.
Шілдедегі министрлік мәлімдеме Иранға әскери соққыларды айыптап, саяси реттеуді талап етті. Бірақ бұл ортақ тұжырым мүше мемлекеттердің мүдделері бірдей дегенді білдірмейді. Декларация мүшелердің не істейтінінен гөрі не айта алатынын көрсетеді.
Бішкек не бере алады
Жапаровқа үлкен дипломатиялық жиын және мерейтойлық декларация қамтамасыз етілген. Неғұрлым тұрақты нәтижелер екіжақты кездесулерден шығуы мүмкін. Си Цзиньпиннің мемлекеттік сапары барысында құрылысы басталған 4,7 миллиард долларлық Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан теміржолы талқыланады деп күтілуде.
Теміржолға жаңа қаржыландыру немесе трансшекаралық келісімдер Қырғызстанға аптаның нақты нәтижесін берер еді. Даму банкіндегі прогресс немесе ШЫҰ институттарын реформалау туралы келісімдер көпжақты пакеттің салмағын арттырады.
Саммит мүшелерге қатысты қақтығыстарды шеше алмайды, бірақ Қырғызстан төрағалығын аяқтап жатқанда Бішкекті еуразиялық дипломатияның орталығына айналдырады. Жиынның ауқымы Жапаровқа сирек кездесетін халықаралық көріну мүмкіндігін береді. Бішкекте жарияланатын келісімдер саммиттің Қырғызстанға дипломатиялық назардан өзге не қалдыратынын анықтайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Shanghai Cooperation Organization Secretariat in Beijing. Image: SCO Secretariat / Times of Central Asia