Селдердің ауқымы мен зардаптары
Қырғызстанның Төтенше жағдайлар министрлігі мен Қырғызгидрометтің мәліметінше, 2026 жылдың бірінші жартысында 348 сел тіркелген. Бұл соңғы 30-40 жылдағы ең жоғары көрсеткіш. Сел тасқындары салдарынан 8 адам қаза тауып, 3 адам жарақат алды.
Таулы аңғарларда орналасқан жолдар, ауылдар және инфрақұрылым сел қаупіне ұшырап, қауымдастықтарды оқшаулау қаупі төніп тұр.
Адам шығыны және экономикалық шығын
Билік 236 адамды қауіпті аймақтардан эвакуациялады, 668 гектар егістік жер зақымданды. Алдын ала есеп бойынша экономикалық шығын 399 миллион сомды (шамамен 4,56 миллион доллар) құрады.
Ең қайғылы оқиға Ош-Алай тас жолында болды, онда сел көлікті жолдан шығарып, 6 адам қаза тапты. Төтенше жағдайлар министрлігі Баткен, Жалалабат, Ош және Талас облыстарын ең осал аймақтар деп атайды.
Неліктен сел қаупі артуда?
Мамандар сел санының өсуін бірнеше фактормен байланыстырады:
- Қатты жаңбыр және ерте қар мен мұздықтардың еруі
- Қауіпті аңғарларға елді мекендердің кеңеюі
- Қорғаныс құрылыстарының жетіспеушілігі
- Жайылымдардың деградациясы және ормандардың жойылуы
- Температураның көтерілуі мұздықтардың еруін жеделдетуде
Қырғызгидрометтің мәліметінше, соңғы онжылдықтарда Қырғызстанның мұздықтарының ауданы шамамен 16%-ға азайған. Мұздықтардың кішіреюі жаңа биік тау көлдерінің пайда болуына әкеліп, олардың жарылу қаупін арттырады.
Алдын алу шаралары және технологиялар
Сел саны рекордтық деңгейге жеткенімен, қаза тапқандар саны 2024 жылмен салыстырғанда айтарлықтай төмен (2024 жылы 25 адам қайтыс болды). Төтенше жағдайлар министрлігі мұны ерте ескертулер, тиімді эвакуация және кеңейтілген алдын алу шараларымен түсіндіреді.
Қырғызстан болжау технологияларын кеңейтуде. KG Labs халықаралық серіктестермен бірге Тянь-Шаньдағы мұздық көлдердің жарылуын болжау үшін жасанды интеллект моделін әзірлеуде. Төтенше жағдайлар министрлігі биік тау көлдерін бақылау үшін жеке AI жүйесін қолданады.
Қауіп әлі де сақталуда
348 көрсеткіші тек алты айды қамтиды. Қырғызстанда ең жоғары қауіп кезеңі әдетте күзге дейін созылады. 2026 жылғы оқиғалар табиғи қауіптердің қаншалықты тез өзгеретінін көрсетеді. Бұл төтенше жағдайларға жауап беруден гөрі, қауіп картасын жасау, инфрақұрылымды нығайту, ерте ескерту жүйелері және ұзақ мерзімді бейімделуге инвестицияны қажет етеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @depositphotos / Times of Central Asia