Орталық Азиядағы жаңа интеграциялық бастамалар
Вашингтонда ұсынылған «Жібек Жетілік Плюс» (S7+) жаңа бастамасы Орталық Азияның бес елін Ауғанстанмен және Пәкістанмен біріктіріп, экономикалық аймақ құруды көздейді. Бұл идеяны New Lines Institute for Strategy and Policy институты алға тартып отыр. Бастаманың негізгі мақсаты – теңізге шыға алмайтын Орталық Азияны жаңа сауда дәліздері арқылы Қара теңіз бен Араб теңізімен байланыстыру. Әзірбайжан да бұл топқа қосылуы мүмкін ел ретінде қарастырылуда.
Жаңа блок географиялық тұрғыдан Еуразияның қақ ортасында орналасқан жеті елді біріктіріп, олардың географиялық шектеулерін артықшылыққа айналдыруға мүмкіндік береді. New Lines Institute аға ғылыми қызметкері Джастин Берктің айтуынша, «Орталық Азияға Орталық Азия мемлекеттері құрған және Орталық Азия мемлекеттері үшін жұмыс істейтін ұйым қажет. Егер Орталық Азия бес түрлі дауыспен емес, бір дауыспен сөйлей алса, бұл оны сенімді инвестициялық бағытқа айналдырады».
«Жібек Жетілік» және Түркі Мемлекеттері Ұйымы: Салыстырмалы талдау
«Жібек Жетілік» бастамасының тартымдылығына қарамастан, бұл жерде тереңірек сұрақ туындайды: неліктен географиялық тұрғыдан ыңғайлы жаңа блокты құру керек, егер қазіргі Түркі Мемлекеттері Ұйымы (ТМҰ) одан да тереңірек – ортақ тіл, тарих және бірегейлік ұсынатын болса? «Жібек Жетілік» негізінен мұсылман елдерін қамтығанымен, лингвистикалық және мәдени тұрғыдан әртүрлі. Оған түркі тілдес Орталық Азия, парсы тілдес Тәжікстан және үнді-арийлік Пәкістан кіреді. Бұл АСЕАН сияқты ұйымдардың тәжірибесіндегідей, әртүрлілік пен консенсусқа негізделген шешім қабылдаудың қиындықтарын тудыруы мүмкін.
Керісінше, ТМҰ Әзірбайжан, Қазақстан, Қырғызстан, Түркия және Өзбекстан сияқты негізгі мүшелерінің ортақ тілдері мен тарихи тәжірибелеріне негізделген. ТМҰ саммитінен кейін жарияланған құжатта түркі мәдени мұрасын тізімдеу, жастарды тарту және «Түркі мұрасы» цифрлық платформасын іске қосу туралы тармақтар ұйымның ортақ мәдени кеңістік құруға белсенді ұмтылысын көрсетеді. Алайда, ұйымның саяси дамуына қатысты пікірлер әртүрлі. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ТМҰ-ны «геосаяси жоба немесе әскери ұйым емес, сауда, технология, мәдениет және гуманитарлық байланыстар бойынша ынтымақтастыққа арналған бірегей платформа» деп атады. Ал Әзірбайжан Президенті Ильхам Әлиев «түркі әлемі XXI ғасырдың ықпалды геосаяси орталықтарының біріне айналуы керек» деп амбициялы мәлімдеме жасады.
Аймақтық ынтымақтастықтың болашағы
New Lines Institute өкілі Камран Бохари ТМҰ-ның Түркияның басшылығымен қалыптасқанын және Ауғанстан, Пәкістан немесе Иранды біріктіруде қиындықтарға тап болатынын айтады. «Жібек Жетілік» болса, «Орталық Азияның өзегін» анықтауға арналған және кеңеюге икемді. Азим Ибрагим жаһандық жүйенің әлсіреуі шағын мемлекеттерді осал ететінін ескертіп, аймақтық ынтымақтастықтың маңыздылығын атап өтті. Бохаридің пікірінше, Ресейдің ықпалы азайып, Қытай бұл кеңістікті барынша толтыруға тырысып жатқанда, Орталық Азия елдері АҚШ-пен байланыс орнатуға мүдделі болуы мүмкін.
Бұл қарама-қайшы көзқарастар – бірі байланысқа, екіншісі ортақ бірегейлікке негізделген – аймақ алдында тұрған негізгі дилемманы көрсетеді. «Жібек Жетіліктің» тартымдылығы география мен байланыста болса, ТМҰ-ның күші ортақ өркениеттік бірегейлікте жатыр. Геосаяси фрагментация дәуірінде Орталық Азия инфрақұрылымның өсуге мүмкіндік беретінін, бірақ бірегейліктің саяси біртұтастықтың негізі екенін түсінуі мүмкін. Ғасырлар бойы Орталық Азияның көшпелі қоғамдары тұрақты байланыстарды таңдау арқылы емес, икемділік арқылы өркендеді. Мобильділік пен икемділік әлсіздік емес, өмір сүру стратегиясы болды. Осы тұрғыдан алғанда, «Жібек Жетілік» пен Түркі Мемлекеттері Ұйымы бәсекелес көзқарастар болмауы керек. Орталық Азияның күші дәл осы екеуін де үйлестіре білуінде – кез келген бір шеңбермен шектелмей, көптеген байланыстар орнатуында.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia