Өзбекстандағы атом электр станциясының құрылысы
Өзбекстан өзінің алғашқы атом электр станциясының (АЭС) құрылысын бастады. Бұл жоба он жылға жуық талқыланып келгеннен кейін, елдің тәуелсіздік алғаннан кейінгі тарихындағы ең ірі энергетикалық міндеттемелердің біріне айналды. Құрылыстың басталу салтанатына Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев пен Ресей президенті Владимир Путин бейнебайланыс арқылы қатысты. Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) бас директоры Рафаэль Мариано Гросси де шараға қатысты.
Жызақ облысының Фориш ауданында орналасқан станция алаңында алғашқы шағын модульдік блок іргетасының бетон құю жұмыстары басталды. Бұл кезеңде 133 текше метр бетон пайдаланылды, ал жалпы көлемі 10 000 текше метрден асады деп күтілуде. «Узатом» компаниясы МАГАТЭ стандарттарына сәйкес алаңға ресми түрде салынып жатқан атом электр станциясы мәртебесін берді.
Жобаның ауқымы мен қаржыландыру мәселелері
Жобаның бастапқы жоспары бірнеше рет өзгеріске ұшырады. Қазіргі жоба екі ірі VVER-1000 реакторы мен екі шағын RITM-200N блогын біріктіреді. Олардың жалпы қуаты 2,1 ГВт-тан асады деп болжануда. Шағын және ірі блоктар бір алаңды және қосалқы инфрақұрылымды бөліседі. Бұл өзгеріс жобаның ауқымын, сондай-ақ қаржылық және реттеушілік мәселелерін арттырды. Ресей мен Өзбекстан 2017 жылы бейбіт атом энергиясы саласындағы ынтымақтастық туралы үкіметаралық келісімге қол қойған болатын.
Жобаның жалпы құны 9,5 миллиард долларды құрайды деп бағалануда. Өзбекстан жобаның 85-90%-ын несиелер арқылы жабуды жоспарлап отыр және бұл мәселені Жаңа Даму Банкімен және басқа серіктестермен талқылауы мүмкін. Ресей де жеңілдікті экспорттық несие ұсынып, отын жеткізу, техникалық қызмет көрсету және пайдаланылған ядролық материалдармен жұмыс істеу сияқты мәселелер бойынша қолдау көрсетуге дайын екенін мәлімдеді. Несие сомасы мен шарттары әлі жарияланған жоқ.
Энергетикалық қажеттілік және аймақтық әсері
Бұл жоба Өзбекстанның электр энергиясына деген тез өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыруға бағытталған. Халықаралық энергетика агенттігінің мәліметінше, елдің 2020-2030 жылдарға арналған электр энергиясы тұжырымдамасы 2030 жылға қарай өндірісті 63,6 миллиард кВт/сағ-тан 120,8 миллиард кВт/сағ-қа дейін арттыруды көздейді, сонымен қатар газды электр энергиясын өндіруде пайдалануды азайтуды жоспарлауда. 2025 жылы Өзбекстан 86,7 миллиард кВт/сағ электр энергиясын өндірген. Жаңартылатын энергия көздері дамып жатқанымен, билік өнеркәсіп пен қалалар үшін тұрақты базалық жүктеме қажет екенін атап өтеді.
Өзбек және ресейлік бағалаулар бойынша, станцияның жылдық өндірісі шамамен 17 миллиард кВт/сағ-ты құрайды. Путиннің айтуынша, бұл Өзбекстанның электр энергиясын тұтынуының 15%-ға дейінгі үлесін қамтамасыз етеді. Бұл көрсеткіштер әр блоктың іске қосылу мерзіміне және болашақ тұтыну деңгейіне байланысты.
Су ресурстары және қауіпсіздік
Су ресурстарын үнемдеу мақсатында Өзбекстан АЭС үшін құрғақ салқындату жүйелерін, соның ішінде венгр технологиясын қолдануды талқылап жатыр. Реттеуші орган лицензиялық шарттарды, құрылыс қауіпсіздігін, халық пен қоршаған ортаны қорғауды мемлекеттік бақылауда ұстайды. Мирзиёев қауіпсіздікті абсолютті басымдық деп атап, станция МАГАТЭ бақылауымен жұмыс істеуге дайындалатынын мәлімдеді.
Бұл жоба Өзбекстанға жаңа отандық ядролық өнеркәсіп пен тұрақты энергия көзін бере алады. Алайда, бұл сонымен қатар Ташкентті ұзақ құрылыс кестесіне, ірі қарыздарға, ресейлік отын циклі келісімдеріне және көп жылдық қауіпсіздік бақылауына байлайды. Қазақстан да Балқаш көлінің маңында екі блоктан тұратын VVER-1200 АЭС салу туралы Ресеймен жеке келісімге қол қойды. Бұл екі жоба Росатомның аймақтың ұзақ мерзімді энергетикалық жүйесіндегі рөлін тереңдете түседі.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Artist’s impression; image: TCA, Stephen M. Bland / Times of Central Asia