Түрікменстанның мақта алқаптарындағы бала еңбегі: ХЕҰ есебі
Халықаралық Еңбек Ұйымы (ХЕҰ) Түрікменстандағы 2025 жылғы мақта теру науқаны кезінде бала еңбегінің өскенін мәлімдеді. Бұл жағдай еңбек жағдайларының кейбір аспектілеріндегі жақсартуларға және үкіметпен жалғасып жатқан ынтымақтастыққа қарамастан орын алған. ХЕҰ-ның екінші реттік бағалауы елдің бес аймағында 2025 жылдың 28 тамызы мен 4 қарашасы аралығында жүргізілген мониторинг нәтижелеріне негізделген.
Мониторинг барысында 1611 мақта теруші, 458 фермер және 1415 мемлекеттік сектор қызметкерімен, сондай-ақ жергілікті шенеуніктермен және ферма басшыларымен сұхбат жүргізілді. Балалардың қауіпсіздігін ескере отырып, олармен тікелей сұхбат жүргізілмеді, сондықтан бала еңбегіне қатысты қорытындылар бақылаушылардың тікелей бақылаулары мен ересек респонденттердің айғақтарына сүйеніп жасалды.
Бала еңбегінің өсуі және аймақтық айырмашылықтар
Есептің ең маңызды тұжырымдарының бірі – мақта алқаптарындағы балалар туралы хабарламалар мен бақылаулардың күрт өсуі. Балалардың алқаптарда болуын хабарлаған мақта терушілердің үлесі бір жыл бұрынғы 11%-дан 2025 жылы 20%-ға дейін өсті. Мемлекеттік сектор қызметкерлері арасында бұл көрсеткіш 14%-дан 18%-ға, ал фермерлер арасында 17%-дан 34%-ға дейін артты. ХЕҰ бақылаушыларының өздері алқаптарды аралау кезінде балаларды 38% жағдайда кездестірген, бұл өткен жылғы 23%-бен салыстырғанда айтарлықтай өсім.
- Дашогуз облысы: Балалар бақыланған алқаптардың 59%-ында кездесті.
- Мары облысы: 41%
- Лебап облысы: 28%
- Ахал облысы: 25%
Бұл деректер бала еңбегінің аймақтар бойынша әртүрлі деңгейде таралғанын көрсетеді, әсіресе Дашогуз облысында жағдай күрделірек.
Мониторингке кедергілер және мәжбүрлі еңбек
Есеп сонымен қатар жергілікті шенеуніктердің мониторинг әрекеттеріне араласуының артқанын құжаттады. Инспекцияларға ықпал ету әрекеттері 2025 жылы алқаптарды аралаудың 35%-ында тіркелген, бұл 2024 жылғы 23%-дан жоғары. Мемлекеттік мекемелерді қамтитын инспекциялардың 34%-ында да кедергілер туралы хабарланды. Дашогуз облысында шенеуніктер мемлекеттік сектор қызметкерлерімен сұхбаттардың 62%-ында қатысқан.
Мақта теру науқаны кезінде мемлекеттік сектор қызметкерлерін пайдалану да жалғасты. Сұралған мемлекеттік қызметкерлердің 12%-ы мақта теруге қатысқанын айтса, олардың бестен бірі жұмыс берушілер, шенеуніктер немесе фермерлік қауымдастықтар тарапынан алқаптарға жіберілгенін мәлімдеді. Фермерлердің 15%-ы алқаптарда мемлекеттік сектор қызметкерлерін немесе әскери қызметшілерді көргенін хабарлады. Мақта жұмысынан бас тартқаны үшін жағымсыз салдарлардан қорқу да артқан. Терушілердің 15%-ы, ал мемлекеттік сектор қызметкерлерінің төрттен бірі осындай алаңдаушылық білдірген. Олар әлеуметтік жәрдемақылардан, жұмыстан, табыстан немесе қоғамдағы мәртебеден айырылудан қорыққан.
Жақсартулар мен алдағы міндеттер
ХЕҰ кейбір еңбек көрсеткіштерінде жақсартулар болғанын да атап өтті. Жұмысшылардың ресми ең төменгі жалақыдан аз табыс табатындардың үлесі 29%-дан 13%-ға дейін төмендеді, ал орташа жалақы бір килограмм мақта үшін 4,6 центтен 4,9 центке дейін өсті. Ауыз су мен тамаққа қолжетімділік те жақсарған. Алайда, елеулі қиындықтар әлі де бар. Мақта терушілердің тек 7%-ында жазбаша еңбек келісімшарттары болған, бұл 2024 жылғы 22%-дан төмен. Жұмысшылардың жартысынан көбінде кем дегенде бір қажетті қорғаныс құралы болмаған, ал 11%-ы егін жинау кезінде денсаулық проблемалары туралы хабарлаған.
ХЕҰ Түрікменстан үкіметімен ынтымақтастық нәтижесінде кейбір реформалардың, соның ішінде Еңбек кодексіне мәжбүрлі еңбекке тыйым салудан бірнеше ерекшеліктерді алып тастаған түзетулердің енгізілгенін атап өтті. Үкімет пен ХЕҰ арасындағы 2024-2025 жылдарға арналған бірлескен жол картасы 2026 жылға дейін ұзартылды. Басымдықтарға одан әрі заңнамалық реформалар, бала еңбегінің себептерін зерттеу, жалақы ынталандыруларын жақсарту және мақта секторына әсер ететін құрылымдық қысымдарды шешу кіреді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: turkmen.news / Times of Central Asia