АҚШ пен Иран арасындағы қақтығыс күшейді
АҚШ пен Иран шілде айынан бергі ең ауыр соққылар алмасты. Вашингтон Иранның оңтүстік жағалауындағы әскери нысандарға соққы берді, ал Тегеран Кувейт, Иордания, Бахрейн және Ирактағы АҚШ нысандарына зымырандық және дрондық шабуылдар жасады. Бұл жағдай Орталық Азия елдеріне бірнеше бағытта қауіп төндіреді: мұнай бағасының өзгеруі және Парсы шығанағы арқылы өтетін көлік дәліздерінің тұрақсыздығы.
Қазақстан: қымбат мұнай, бірақ сату қиын
3 қыркүйекте Brent маркалы мұнай баррелі шамамен 97 долларды құрады. Теориялық тұрғыдан Қазақстан мұнай бағасының өсуінен пайда көре алады, бірақ логистикалық шектеулер бұл мүмкіндікті айтарлықтай азайтады. Каспий құбыр консорциумына (CPC) жасалған шабуылдар өндірістің қысқаруына әкелді, ал Баку-Тбилиси-Джейхан құбыры арқылы жөнелтулер CPC-тің ірі бұзылуын өтей алмайды.
Сонымен қатар, Иран Қазақстанның көлік стратегиясында маңызды рөл атқарады. 16 маусымда Қазақстан Иран арқылы өтетін халықаралық Солтүстік-Оңтүстік көлік дәлізін (INSTC) дамытуға келісті. 2025 жылы елдер арасындағы тауар айналымы 26,4%-ға өсіп, 430,2 млн долларды құрады. Тараптар көлік инфрақұрылымын жаңғыртып, дәліздің өткізу қабілетін жылына 20 млн тоннаға дейін арттыруға келісті. Иран сондай-ақ Бандар-Аббастағы Шахид Раджаи портында Қазақстанға жер телімін бөлуді аяқтады.
Тәжікстан: жанармай тапшылығы
15 тамызда Тәжікстан Ираннан көмек сұрады. Ел отынының 80%-дан астамын Ресейден алатын, бірақ украиндық шабуылдар ресейлік мұнай өңдеу зауыттарын нысанаға алғандықтан, тапшылық басталды. Душанбе Ираннан 2,5 млн тоннадан астам мұнай мен жанармай сұрады, оның ішінде 2 млн тонна шикі мұнай, 300 мың тонна дизель, 150 мың тонна бензин және 100 мың тонна авиациялық отын бар. Тәжікстан теміржол цистерналарынан тұратын арнайы пойыздар ұйымдастыруды және Иран теміржол желісінде «жасыл дәліз» құруды ұсынды.
Алайда, қақтығыстың күшеюі бұл логистикалық тізбекті қиындатып, қымбаттатуы мүмкін. Сондай-ақ, АҚШ-тың Иранға қарсы санкцияларының күшеюіне байланысты екінші реттік санкциялар қаупі артып отыр.
Өзбекстан: импорттың 9 пайызы қауіпте
Өзбекстанның Иранға тәуелділігі негізінен логистикада. 2025 жылы Иран арқылы транзитпен елге 3,9 млрд долларлық импорт жеткізілді, бұл жалпы импорттың шамамен 9%-ын құрайды. Үкіметтің бағалауынша, Таяу Шығыстағы шиеленіс Өзбекстанға ең алдымен Иран арқылы өтетін транзиттік дәліздердің бұзылуы, көлік шығындарының өсуі және жеткізу мерзімдерінің ұзаруы арқылы әсер етеді. Болжамды шығын 1-1,5 млрд долларды құрайды, бұл ЖІӨ-нің шамамен 0,7-1%-ына тең.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: TCA / Times of Central Asia