Кезінде әлемдегі төртінші ірі көл болған Арал теңізінің экологиялық апаты Орталық Азияның ең күрделі экологиялық мәселелерінің бірі болып қала береді. Құрғаған теңіз табанының жалпы ауданы шамамен 6 миллион гектарды құрайды, оның ішінде 2,8 миллион гектары Қазақстан аумағында орналасқан.
Аралды қалпына келтіру және орман отырғызу бастамалары
Арал теңізінің су деңгейін толық қалпына келтіру мүмкін емес деп танылғандықтан, Қазақстан үшін қоршаған ортаның одан әрі нашарлауын болдырмаудың негізгі стратегиясы ауқымды орман отырғызу болып отыр. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметінше, бұл жұмыстар қарқынды жүргізілуде.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұған дейін 2025 жылға қарай Арал теңізінің құрғаған табанына 1,1 миллион гектар сексеуіл екпелерін отырғызуды тапсырған болатын. Бұл ауқымды «жасыл қалқан» бастамасының басты мақсаты – топырақты тұрақтандыру, желдің жылдамдығын азайту және улы тұздардың, шаң мен химиялық қалдықтардың көршілес аймақтарға таралуын болдырмау.
Жетістіктер мен қиындықтар
Қазақстан Арал өңірінде шөлденумен күресуде отыз жылға жуық тәжірибе жинақтады. 1990 жылдары басталған орман отырғызу жобалары халықаралық донорлардың қолдауымен Қызылорда облысында 195 000 гектардан астам қорғаныш орман екпелерін құруға мүмкіндік берді. 2021-2025 жылдар аралығында орман отырғызу жұмыстары қосымша 1,117 миллион гектарды қамтыды. 2026 жылдың өзінде бұрынғы теңіз табанындағы орманды алқаптар тағы 116 000 гектарға ұлғайды. Бағдарлама аясында 3 440 тонна сексеуіл және галлофит тұқымдары себіліп, 53,2 миллион сексеуіл көшеті отырғызылды.
Алайда, Қызылорда облысының шенеуніктері жұмыстың қиындығын мойындайды. Ғылыми бағалаулар бойынша сексеуіл екпелерінің тіршілік ету деңгейі шамамен 30% құрайды, сондықтан құрғаған теңіз табанында көшеттердің бейімделуін жақсарту бойынша жұмыстар жүргізілуде.
Экологиялық әсері және болашақ жоспарлар
Ресми тұлғалардың айтуынша, жаңа екпелер экологиялық нәтижелер бере бастады. Сексеуіл ағаштары 12 метрге дейін созылатын қуатты көлденең тамыр жүйесін дамытып, топырақты тұрақтандыруға және оны жел эрозиясынан қорғауға көмектеседі. Бұрын құрғақ болған теңіз табанында жаңа экожүйе біртіндеп қалыптасып, кеміргіштер, бауырымен жорғалаушылар мен құстар аймаққа оралуда, табиғи топырақ түзілу процестері қалпына келуде.
Билік орманды алқаптардың экономикалық құндылығын арттыру бойынша да жұмыс істеуде. Қазір сексеуіл екпелерінің ішіне жемшөп өсімдіктерінің тұқымдары себілуде, ұзақ мерзімді мақсат – қалпына келтірілген жерлердің бір бөлігін жайылымға айналдыру. Қазақстан сонымен қатар 1,3 миллион гектардан астам аумақты қамтитын «Арал орманы» мемлекеттік орман табиғи резерватын құруды жоспарлап отыр. Ұсынылып отырған резерват ерекше қорғалатын табиғи аумақ мәртебесін алып, жаңадан қалыптасқан экожүйені ұзақ мерзімді сақтауды және Арал теңізінің құрғаған табанындағы экологиялық қалпына келтіруді қолдауды қамтамасыз етеді.
Аймақтық ынтымақтастық
Аймақтық экологиялық ынтымақтастық та ерекше маңызға ие. Арал өңірі үшін 2026 жылдың сәуір айында Астанада өткен Аймақтық экологиялық саммитте қабылданған «Орталық Азияның жасыл қалқаны» қарары ерекше маңызды. 2026-2035 жылдарға арналған бұл бастама жер деградациясымен, шөлденумен және трансшекаралық шаңды дауылдармен күресуде үйлестірілген мемлекетаралық тәсілге көшуді білдіреді. Бағдарлама аймақтағы автомобиль және теміржол бойында қорғаныш орман белдеулерін құру жоспарларын қамтиды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: gov.kz / Times of Central Asia