Ауғанстан мәселесінің аймақтық сипаты
Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесіндегі Ауғанстан бойынша соңғы брифинг елдегі мәселелерді тек гуманитарлық көмек немесе Талибан үкіметін тану туралы пікірталастар арқылы қарастыру мүмкін емес екенін көрсетті. Ауғанстанның ішкі мәселелері күрделі болғанымен, ол барған сайын аймақтық сипат алып келеді. Талқылау енді адам құқықтары мен де-факто билікпен саяси диалогтан тыс, миллиондаған босқындардың қайтып оралуы, қалалар мен ауылдық жерлерге түсетін қысым, жұмыс орындары мен су тапшылығы, трансшекаралық сауда, қауіпсіздік және аймақтық көлік дәліздерінің болашағын қамтиды.
Осыған байланысты, Біріккен Ұлттар Ұйымының Ауғанстанға көмек миссиясын (UNAMA) кім басқаруы керек деген сұрақ енді тек кадрлық шешім емес. Бұл Ауғанстанға қатысты халықаралық саясаттың келесі кезеңде қандай болуы керектігі туралы кеңірек пікірталастың бір бөлігіне айналды. Бұл талқылауға БҰҰ Бас хатшысының Ауғанстан жөніндегі арнайы өкілінің орынбасары Джорджетт Гагнонның Қауіпсіздік Кеңесінде жасаған баяндамасы себеп болды.
Тұрақтылықтың артындағы терең проблемалар
Гагнонның айтуынша, де-факто билік Ауғанстан аумағы мен әкімшілік құрылымдарын бақылауда ұстайды және қазіргі уақытта оларға елеулі қарулы немесе саяси қарсылық жоқ. Талибанның өзі Ауғанстан бойынша қауіпсіздікті қалпына келтіруді өзінің басты жетістіктерінің бірі деп санайды. Дегенмен, бұл жағдайдың тұрақты екенін білдірмейді. Гагнон басқарудың қазіргі жүйесіндегі іргелі қайшылыққа назар аударды: қоғамға айтарлықтай қысым жасайтын қатаң идеологиялық саясаттар және жүйенің жұмыс істеуіне мүмкіндік берген прагматикалық тәсілдер бар. Экономикалық жағдай да аралас: ел оң өсім көрсетіп, фискалдық тұрақтылық жақсарғанымен, 2023 жылдан бері 5,9 миллионға жуық адам Ауғанстанға оралды, бұл халық санының 10%-дан астам өсуін білдіреді. Олардың көпшілігінің жинақ ақшасы, жұмысы жоқ, бұл ел экономикасына үлкен қысым түсіреді. 2026 жылы Ауғанстан халқының шамамен 45%-ы гуманитарлық көмекке мұқтаж болады деп күтілуде. Сонымен қатар, халықтың жартысынан астамы 25 жасқа толмаған, олар шектеулі мүмкіндіктер жағдайында өсіп келеді. Қыздардың білім алудан шеттетілуі де ұзақ мерзімді экономикалық шығындарға әкеледі.
Ауғанстанды көршілерінен бөліп қарауға болмайды
Гагнонның брифингіндегі аймақтық өлшем де маңызды болды. Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынас шиеленісті болып қалуда, шекаралардың жабылуы саудаға кедергі келтіріп, бағаны көтеріп, гуманитарлық операцияларды қиындатты. Шекарадағы оқиғалар азаматтық құрбандарға әкелуде. Бұл Ауғанстанды жеке қарастыруға болмайтынын көрсетеді. Ел ішіндегі оқиғалар шекарадан тез асып, көрші мемлекеттердегі оқиғалар ауғандықтардың өміріне тікелей әсер етеді. Бұл жағдай UNAMA басшылығына деген назарды жаңартты. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 2026 жылғы 16 наурызда қабылданған 2818 қарарда Бас хатшыдан миссияны басқару үшін жаңа арнайы өкілді тағайындауды сұрады. Бұл тұрақты басшыны тағайындауды тек техникалық мәселеден гөрі, БҰҰ жүйесімен таныстықты ғана емес, сонымен қатар аймақты терең түсінуді талап ететін саяси маңызды шешімге айналдырады. UNAMA-ның өзі Ауғанстанның де-факто биліктерімен өзара әрекеттесу қазіргі режимді мақұлдауды білдірмейтінін атап өтті. Диалог жергілікті жағдайды түсіну үшін қажет, сонымен қатар ауған халқы үшін тәуекелдерді азайтуға және біртіндеп тұрақтандыруға қолдау көрсетуге көмектеседі. Бұл Орталық Азия елдерінің Кабулмен жұмыс байланыстарын ресми саяси тануға автоматты түрде ауыстырмай, жылдар бойы ұстанған тәсілі.
Орталық Азияның тікелей мүддесі
Ауғанстан енді тек ауған мәселесі емес екені анық. Ауған мәселесі қазір шекара қауіпсіздігі мен көші-қонға әсер етеді. Ол сонымен қатар сауда жолдары мен энергетикалық байланыстарға әсер етіп, сумен қамтамасыз етуге және гуманитарлық қолжетімділікке қысым жасайды. Ауғанстанның екі маңызды сыртқы қарым-қатынасы проблемалы болып қалуда. Пәкістанмен қарым-қатынас шекараның жабылуымен және қауіпсіздік дауларымен, соның ішінде Ауғанстан аумағындағы содырлық топтарға қатысты келіспеушіліктермен шиеленісіп отыр. Кабул мен Исламабад арасындағы кез келген нашарлау сауда ағындары мен гуманитарлық қолжетімділікке тез әсер етеді, бұл азаматтар үшін тікелей салдарға әкеледі. Бұл шиеленістер Ауғанстанды балама сауда жолдарын іздеуге итермеледі және Орталық Азияның сауда жоспарларына қауіп төндірді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia