Орталық Азияның AI инвестициялары қандай нәтиже беруі керек

Opinion: What Central Asia’s AI Investments Should Deliver
Illustrative image of a Data Center; TCA / Times of Central Asia

Орталық Азия AI саласына мемлекеттік қаржы салуда

Қазақстан мен Өзбекстан халықаралық жасанды интеллект компанияларын тарту үшін бюджет қаражатын жұмсап отыр. Екі мемлекет инфрақұрылымды қаржыландырып, жеңілдікті электр тарифтерін ұсына отырып, әлемдік AI индустриясынан өз орнын алуға тырысады. Бұл инвестициялардың қайтарымы жергілікті технологиялық бизнеске мүмкіндіктер берумен қатар, шетелдік серверлерді орналастырудан түсетін табысты да қамтуы тиіс.

Шығын мен меншіктің бөлінісі мұқият талдауды қажет етеді. Шетелдік серіктестер озық процессорларды жеткізіп, халықаралық тапсырыс берушілерді тартады, ал отандық институттар ғимараттар мен қосалқы инфрақұрылымды қаржыландырады. Түскен табыстың қанша бөлігі қабылдаушы экономикада қалады және жергілікті әзірлеушілер не ұтады — осы сұрақтар ашық күйінде қалып отыр.

Қазақстан: отандық инфрақұрылым, шетелдік жабдық

Екібастұздағы Data Center Valley жобасында бұл бөлініс айқын көрінеді. 2026 жылдың маусымында үкімет Firebird және NVIDIA компанияларымен 10 миллиард долларлық келісім пакетін жариялады. KT-Telecom ғимараттар мен инженерлік инфрақұрылымды, оның ішінде электр және салқындату жүйелерін қаржыландырады, ал Firebird есептеу жабдығын төлеп, оған меншік құқығын өзінде сақтайды.

Қаржылық ақпаратқа сәйкес, KT-Telecom 2026 жылдың маусымында Қазақстанның Даму банкінен 50 миллиард теңге несие алды. Несие 15 жылға, жылдық 12,6% мөлшерлемемен берілген. Компания сондай-ақ Astana International Exchange алаңында 6% мөлшерлемемен 112,5 миллион долларлық облигация шығарып, қосымша юань облигацияларын орналастырды. Сонымен қатар жобаға 13,3 миллиард теңге субсидия бөлінді, бірақ нысандар пайдалануға берілмегендіктен, ол кіріс ретінде әлі танылмаған.

  • Үкімет жеңілдікті электр тарифі моделін бекітіп, 215 мегаватт қуатты қосалқы станцияны сатып алды.
  • 2029 жылға қарай қуатты бір гигаваттқа дейін ұлғайту жоспарланып отыр.
  • Қосымша электр генерациясы мен желілерді жаңғырту шығынын кім көтеретіні ресми жаңартуларда толық көрсетілмеген.

Өзбекстан: мемлекеттік инфрақұрылым және жеке инвестиция

Өзбекстан есептеу компанияларын тарту үшін салық жеңілдіктері мен мемлекет қаржыландыратын инфрақұрылымды ұсынып отыр. 2026 жылдың қыркүйегінде президент Шавкат Мирзиёев Қарақалпақстанда жалпы құны 8 миллиард долларлық алты AI және дата-орталық жобасын жариялады. Инвесторларға бір гигаватт тұрақты электр қуатын қамтамасыз ету үшін бесжылдық бағдарлама әзірлеу тапсырылды.

2025 жылғы президент жарлығына сәйкес, Қарақалпақстанның арнайы аймағындағы 100 миллион доллардан асатын AI инфрақұрылым жобалары салық және кедендік жеңілдіктерге, сондай-ақ қосылған құн салығынсыз киловатт-сағатына 0,05 доллар тарифіне қол жеткізеді. Үкімет сыртқы инфрақұрылымды, оның ішінде электр қосылыстарын қаржыландырады, бірақ инвесторлар кемінде 25% меншікті капитал салуы шарт. Жеңілдіктерге қарсы дата-орталық операторлары электр жүктемесінің 30–35% көлемінде батарея жинақтау жүйелерін орнатып, шыңдық сағаттарда тұтынуды азайтуға міндетті.

Үкімет үш жыл ішінде 1500 жоғары жалақылы жұмыс орнын құрып, бұлттық және AI қызметтерінің жылдық экспортын 600 миллион долларға жеткізуді мақсат етіп отыр. Алайда импорттық жабдық пен шетелдік инвесторларға төленетін қаражат осы табыстың бір бөлігін сіңіреді, сондықтан мемлекеттік инфрақұрылым шығыны мен салық жеңілдіктері де отандық қайтарыммен ақталуы тиіс.

Жергілікті бизнес қандай пайда көреді

Есептеу ресурстарына қолжетімділік жергілікті бизнестің бұл инвестициялардан тікелей үлес алуына жол ашады. Қазақстанда Firebird өзінің графикалық процессор қуатының кемінде 10%-ын отандық компаниялар мен мемлекеттік органдарға бөлуге міндеттенді, сондай-ақ жергілікті стартаптарға инвестиция салуды жоспарлап отыр. Бірақ бағалар мен қолжетімділік шарттары нақтыланбаған, ал дәл осы шарттар шағын әзірлеушілердің бөлінген қуатты пайдалана алуын айқындайды.

Ірі отандық тұтынушылар есептеу қызметтерін сатып ала бастады: Kazakhtelecom басқарма төрағасы Бағдат Мусиннің айтуынша, Kaspi.kz компаниясы Al-Farabium кластерінің есептеу қуатының 70%-ын екі жылға алған. Өзбекстанда 2026 жылғы қазан айындағы үкімет қаулысы әлеуметтік маңызы бар AI жобаларын жүргізетін стартаптар мен зерттеу институттарына мемлекеттік есептеу инфрақұрылымын тегін немесе жеңілдікпен пайдалануға мүмкіндік береді. Үлкен тілдік модельдерді қолданатын жобалар алты айға дейін айына 10 миллион токен көлемінде тегін қолжетімділік ала алады, алайда бұл қолдау конкурстық негізде беріледі және алынған деректерді коммерциялық пайдалану шектелген.

Мемлекеттік инвестиция нені қамтамасыз етуі керек

Орталық Азияның AI инфрақұрылымына салынып отырған қаржы ұзақ мерзімді міндеттемелермен ұштасып отыр. Жобалардың тиімділігі тек тартылған инвестиция көлемімен емес, жергілікті әзірлеушілердің нақты қолжетімділігімен, табыстың ішкі экономикада қалу үлесімен және электр инфрақұрылымына түсетін қосымша жүктеменің ашық бөлінуімен өлшенуі тиіс. Бұл факторлар аймақтың технологиялық тәуелсіздігі мен цифрлық экономикасының тұрақтылығын айқындайды.

Дереккөз: Times of Central Asia

Сурет: Illustrative image of a Data Center; TCA / Times of Central Asia