Орталық Азиядағы қысқы түтін мәселесі
Орталық Азияның ірі қалаларында жылу маусымы басталуымен қысқы түтін қайтадан өзекті мәселеге айналады. Алматы, Бішкек және Ташкентте ауа сапасын жақсартуға бағытталған шаралар қолға алынып жатқанымен, көмір жағу, көлік қалдықтары және ауа райы жағдайлары ластанудың тұрақты көзі болып қалып отыр.
Дүниежүзілік банктің бағалауы бойынша, ірі қалаларда ұсақ дисперсті бөлшектердің (PM2.5) концентрациясы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ұсынымдарынан қыс мезгілінде алты-он екі есеге дейін асып түседі. Бұл бөлшектер өкпеге терең еніп, тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларының қаупін арттырады. Суық кезеңде жылыту мен көліктен шыққан қалдықтар жерге жақын жиналады, жел әлсіз болғанда және температуралық инверсия кезінде ластанған ауа қала үстінде бірнеше күн ұсталып қалуы мүмкін.
Алматы: газға көшу жалғасып, көмір әзірге қалады
Алматы көмір жағатын жылу электр станциясын табиғи газға көшіруге шамамен 325,9 млрд теңге (шамамен 720 млн доллар) салып жатыр, алайда станция тағы бірнеше жыл көмір жағуды жалғастырады. Жылу маусымы 9 қазанда басталып, алдымен мектептер мен ауруханалар, кейін тұрғын үйлер қосылды. Экологиялық бағалау құжаттарына сәйкес, 2027–2029 жылдары іске қосу және қысқы ең жоғары сұраныс кезеңдерінде көмір қазандықтары мен турбиналар газ қондырғыларымен қатар жұмыс істейді, ал газ тапшылығы жағдайында энергиямен жабдықтауды қамтамасыз ету үшін көмір жабдығы 2030-жылдарға дейін пайдаланылуы мүмкін.
Қала үшін тағы бір маңызды мәселе — көлік қалдықтары. Сәуірде орталықта төмен эмиссиялық аймақ сынақ түрінде енгізілді, ол жыл соңына дейін кіру ақысыз, айыппұлсыз және қозғалыс шектеулерінсіз жұмыс істейді. 2026 жылдың басынан бері жүргізілген тексерулер барысында тамыз айының соңына қарай 5 496 көлік тексеріліп, оның 1 301-інен шекті нормадан асып кету анықталды.
Бішкек: көмірге шектеу, бірақ балама қиын
Бішкекте қысқы түтіннің негізгі себебі — жеке үйлерді жылыту. Тұрғын үйлерді жылыту ауа ластануының шамамен 29%-ын, көлік 27%-ын, шаң 21%-ын құрайды. Негізгі жылу электр станциясы мен шағын қазандықтардың қосынды шығарындылары 11%-ға тең. 2025 жылдың қазанында муниципалдық билік ұсақ көмірді сатуға, сақтауға және пайдалануға шектеу қойды, қалдықтарды жағуға қарсы тексерулерді күшейтіп, кейбір қазандықтарды таза отынға көшіре бастады. 2026 жылдың 1 қазанында мэрлік қаладағы отын қоймаларында сапа стандарттарына сай көмірдің жеткілікті қорын ұстау жоспарын жариялады. Алайда көптеген жеке тұрғындар үшін көмір ең арзан және қолжетімді отын болып қалып отыр, ал газ немесе электр жылыту жабдықтарының құны мен қосылу шығындары табысы төмен отбасыларға ауыр тиеді. 2023 жылдың қарашасында Дүниежүзілік банк Қырғызстанда ауа сапасын жақсартуға 50 млн долларлық жобаны мақұлдады, ол үй шаруашылықтарын таза жылыту жүйелеріне, соның ішінде жылу сорғыларына көшуін қаржыландыруды және табысы төмен отбасыларға қосымша көмек көрсетуді қамтиды.
Ташкент: ресми көрсеткіштер жақсарғанымен, түтін қайтады
Ташкентте билік өнеркәсіптік шығарындыларға, көлік тексерулеріне және ауа сапасын мониторингілеу жүйесін кеңейтуге баса назар аударды. Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, тұрғын және коммерциялық жылыту PM2.5 ластануының шамамен 28%-ын, көлік 16%-ын, өнеркәсіп 13%-ын, желмен ұшқан шаң 36%-ын құрайды. Шаң жазда көбірек әсер етсе, жылыту қыста басым. 2026 жылдың 1 қаңтарынан 21 қыркүйегіне дейін Ташкентте PM2.5-тің орташа концентрациясы өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 25%-ға төмендеді, ал ұлттық жіктеу жүйесі бойынша ауасы жақсы күндер саны 81-ден 147-ге өсті. Дегенмен қазан айының басында ластану қайтадан күрт өсті: 5 қазанда түстен кейін PM2.5 концентрациясы текше метрге 11–14 микрограмм болса, 6 қазан таңғы 8-де 40 микрограмға жетті. Экология органдары бұны әлсіз жел мен температуралық инверсиямен түсіндірді.
Таза ауаға кедергілер
Үш қала да ауа сапасын жақсарту үшін нақты қадамдар жасап жатқанымен, нәтиже бірден байқалмайды. Алматыда газға көшу бірнеше жылға созылады, Бішкекте көмірге шектеу жеке үйлерді жылыту мәселесінің бір бөлігін ғана шешеді, ал Ташкентте жақсарған көрсеткіштер ауа райы жағдайларына байланысты тез нашарлауы мүмкін. Аймақтық деңгейде таза ауаға қол жеткізу отынға қолжетімділік, халықтың табысы және энергиямен жабдықтау қауіпсіздігі сияқты факторларға тікелей байланысты болып отыр.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: deposit photos / Times of Central Asia
