Орталық Азиядағы ықпал бәсекесі күшейе түсті
Қытай премьері Ли Цян 17–18 қазанда Өзбекстанға ресми сапармен барды. Оның сапары АҚШ мемлекеттік хатшысы Марко Рубионың Самарқандқа келуімен тұспа-тұс келді: америкалық дипломат 18 қазанда жаңа келісімшарттар іздеген іскер топ өкілдерімен бірге келді. Бұл екі сапар Вашингтон мен Пекиннің Орталық Азиядағы ықпал үшін бәсекесінің өскенін көрсетеді.
Қытаймен байланыстың ауқымы
17 қазанда президент Шавкат Мирзиёев Ли Цянді қабылдады. Өзбекстан президенті әкімшілігінің мәліметінше, нақты келісімдермен бекітілген бірлескен жобалар портфелі шамамен 60 миллиард долларға жеткен. Елде қытайлық қатысуы бар 6 мыңнан астам бірлескен кәсіпорын құрылған.
Қытай — Өзбекстанның ең ірі сауда серіктесі. 2025 жылы екіжақты тауар айналымы шамамен 16–18 миллиард долларды құрады. 2026 жылдың қаңтар–тамыз айларында Қытай Өзбекстанның жалпы сыртқы сауда айналымының 23 пайызын қамтыды.
Қырғызстан арқылы өтетін темір жол
Кездесуде Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан темір жолының құрылысы да талқыланды. Жоба 2024 жылдың желтоқсанында ресми түрде басталған. Маршрут Қырғызстанның таулы аймақтарынан өтіп, Қытай мен Өзбекстанның темір жол желілерін жалғайды. Қырғызстан аумағындағы 304 шақырымдық бөліктің құны 4,7 миллиард долларға бағаланып, 50 көпір мен 29 тоннель салуды талап етеді.
Өзбекстан — теңізге шыға алмайтын мемлекет, сондықтан оның халықаралық жүк тасымалының құны мен мерзімі көрші елдердегі транзит жағдайына тікелей тәуелді. Жаңа темір жол Қазақстан арқылы транзитке тәуелділікті азайтып, Қытай мен Өзбекстан арасындағы жол уақытын қысқартуы мүмкін. Пекин бұл жобаны «Бір белдеу — бір жол» бастамасы аясындағы құрлықтық байланыстарды дамытудың бөлігі деп санайды.
Америкалық іскер топтардың келуі
19 қазанда Рубио Самарқандта C5+1 форматындағы келіссөздерге қатысты. Бұл формат АҚШ-ты Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанмен біріктіреді. Ол Самарқандта 300-ге жуық америкалық компанияның өкілдері болғанын айтты. Келіссөздерде миллиардтаған долларға жетуі мүмкін келісімдер талқыланып, нақты хабарламалар кездесулерден кейін жариялануы күтілді.
Вашингтонның басымдықтарының қатарында электроника мен батареялар сияқты озық технологияларда қолданылатын сирек кездесетін минералдар бар. АҚШ шикізаттың жаңа көздерін және оны Қытайдан тыс өңдеу мүмкіндіктерін іздейді. Пекин осы материалдардың бірқатарын өңдеуде үстем позицияны ұстайды, ал америкалық компаниялар балама жеткізушілерге қызығушылық танытады.
Өзбекстанның кен орындарында мыс пен уран бар. Ташкент үшін маңызды мәселе — америкалық инвестиция жаңа өңдеу кәсіпорындары мен жұмыс орындарын әкелетін бе, әлде негізінен шикізатты өндіру мен экспорттауға бағыттала ма. Рубио журналистерге АҚШ Орталық Азия елдерінен басқа серіктестермен ынтымақтастықты тоқтатуды талап етпейтінін айтты. Вашингтон келісімшарттар мен инвестициялық жобалар үшін бәсекелесуге ниетті.
Саудадағы айырмашылық
Қытай мен АҚШ арасындағы алшақтық саудада айрықша байқалады. АҚШ сауда өкілдігінің мәліметінше, 2025 жылы Өзбекстанмен америкалық тауар саудасы небәрі 1,05 миллиард долларды құрады — бұл Өзбекстанның Қытаймен саудасының құнынан он бес еседен астам аз. Қызметтерді қосқанда, АҚШ–Өзбекстан саудасы шамамен 1,7 миллиард долларға жетті.
АҚШ-пен экономикалық ынтымақтастық ірі инвестициялық жобалар, жабдық жеткізу, қаржыландыру және технологиялық серіктестік арқылы дамуда. 2025 жылдың қарашасында Вашингтондағы C5+1 саммитінде Өзбекстан мен АҚШ шамамен 34,5 миллиард долларға бағаланған коммерциялық келісімдер мен келісімшарттар жариялады. Дональд Трамп сондай-ақ Өзбекстанның АҚШ-тағы сатып алулары мен инвестициялары он жыл ішінде 100 миллиард доллардан асуы жоспарланып отырғанын айтты.
Бұл мәлімдемелер айтарлықтай амбицияны көрсетеді, алайда сауда көрсеткіштері Вашингтонның Пекиннен қаншалықты артта қалғанын айғақтайды. Өзбекстан Қытай мен Ресеймен байланысын сақтай отырып, Батыс елдерімен экономикалық қатынастарды дамытуға ұмтылып келеді. Америкалық инвестицияның ұлғаюы Ташкентке қосымша мүмкіндіктер берер еді, бірақ Қытайдың Өзбекстан саудасындағы басым үлесі Пекинге тәуелділікті азайтудың қиындығын көрсетеді.
Сонымен қатар, сирек кездесетін минералдар мен озық технологиялар сияқты салаларда америкалық және қытайлық мүдделер жиі қақтығысады. Вашингтон Қытай бақылайтын жеткізу тізбектеріне тәуелділігін азайтқысы келеді, ал Пекин Өзбекстандағы өндірістік және технологиялық қатысуын кеңейтіп отыр. Ташкент екі жақтың да инвестициясын құптауы мүмкін, бірақ олардың бәсекелес басымдықтары екі жақпен бір мезгілде жұмыс істеу әрекетін қиындатуы ықтимал.
Ли Цянның сапары Қытайдың Өзбекстанмен қалыптасқан экономикалық байланыстарының тереңдігін көрсетті. Ал Рубионың міндеті — Вашингтонның инвестиция туралы уәделерін айырмашылықты қысқарта алатын нақты коммерциялық қатысуға айналдыру.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @president.uz / Times of Central Asia
