Соғыстан кейінгі қатынастардың шиеленісуі
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Кеңес Одағы мен Батыс елдері арасындағы қатынастар тез нашарлай бастады. Ұлыбритания, Франция, АҚШ және КСРО одақтас болғанымен, Қырғыз қақтығысы деп аталатын кезең басталды. Уинстон Черчилльдің 1946 жылы 5 наурызда Миссури штатының Фултон қаласында сөйлеген сөзі осы кезеңнің басты белгілерінің бірі ретінде қарастырылады.
Алайда сол сөзден бір жылдан астам уақыт өткен соң, 1947 жылы наурызда Кеңес Одағының үлкен ресми делегациясы Ұлыбританияға барды. Делегация КСРО-ның заң шығару органы — Жоғарғы Кеңестің атынан Лондонға Британ парламентінің екі палатасының шақыруымен келді. Клемент Эттлидің Лейбористік үкіметі Еуропадағы соғыстан кейінгі реттеу мәселелеріндегі келіспеушіліктерге қарамастан, Кеңес Одағымен байланысты кеңейтуді қолдады.
Делегация құрамы және Қаныш Сәтбаев
Делегация 20 адамнан тұрып, оны Жоғарғы Кеңестің екі палатасының бірі — Ұлттар Кеңесінің төрағасы Василий Кузнецов басқарды. Оның құрамында Кеңес жазушылар одағының басшысы Александр Фадеев, ақын және жазушы Константин Симонов, сондай-ақ 1937 жылы Солтүстік полюс арқылы Мәскеуден Калифорнияға тоқтаусыз ұшқан ұшқыш Михаил Громов болды. Қазақ КСР Ғылым академиясының президенті Қаныш Сәтбаев та шақырылған делегаттар қатарында болды.
Делегация 1947 жылы 13 наурыздан 11 сәуірге дейін, яғни шамамен бір ай бойы Ұлыбританияда болды. Қонақтар премьер-министр Эттлимен, консервативтік оппозиция көшбасшысы Черчилльмен және парламент мүшелерімен кездесті.
Сапар барысы мен байқалған айырмашылықтар
Сәтбаевтың жазбаларына сәйкес, делегация мүшелері Лондон университетін, Корольдік қоғамды, Британ мұражайын, өнеркәсіп кәсіпорындары мен мемлекеттік мекемелерді аралады. Астанадан тыс жерлерде делегация Ньюкасл, Шеффилд, Кардифф, Манчестер, Оксфорд, Кембридж, Стратфорд-апон-Эйвон, Ковентри, Эдинбург және Глазго қалаларында болды.
Сапардан кейінгі есебінде Сәтбаев британдық ұйымдастырушылар қонақтарды ресми іс-шаралармен көбірек айналыстырып, қарапайым жұмысшылармен байланысын шектеуге тырысқанын атап өтті. Ол өндіріс орындарына бару көбіне түскі үзіліспен тұспа-тұс келгенін, ал кейде жұмысшылар аз немесе сөйлесуге мүмкіндік жоқ цехтар көрсетілгенін жазды. Сонымен қатар делегацияға аудармашы ретінде ұсынылған адамдардың қатысуы жұмысшылардың ашық сөйлеуіне кедергі келтіргенін атап өтті.
Сәтбаевтың жазбалары екі саяси жүйенің қақтығысын көрсетеді. Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік кино, фотоқұжаттар және дыбыс жазбалары мұрағаты ұсынған фотоматериалдармен бірге олар сол кезеңнің шынайы тарихи деректері болып табылады.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Kanysh Satpayev and fellow Soviet delegates visiting the British Broadcasting Corporation in London in 1947; all photos courtesy of the Central State Archive of Film, Photographic Documents, and Sound Recordings of the Republic of Kazakhstan / Times of Central Asia
