Қашаған айыппұлы: жаңа құқықтық кезең
Қазақстан Қашаған кен орнының операторы NCOC басшысы Джанкарло Руюға 5 млрд доллар көлеміндегі экологиялық айыппұлды төлемегені үшін әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тарту қаупін төндірді. Бұл іс сот және халықаралық арбитраж аясында жаңа сатыға өтті.
Экологиялық бұзушылық және айыппұл
2022 жылы Атырау облыстық экология департаментінің тексерісі кезінде NCOC-тың Болашақ кешенінде күкірт сақтау нормасынан екі есе асып кеткені анықталды. Рұқсат етілген 730 мың тоннаның орнына 1,7 млн тонна күкірт жиналған. 2023 жылдың басында департамент 2,356 трлн теңге (шамамен 5,4 млрд доллар) айыппұл салу туралы хабарлама жіберді. NCOC бұл айыппұлды мойындамай, іс-әрекеттерін заңнамаға сай деп санады.
2025 жылдың тамызында сот рәсімдік кемшіліктерге байланысты алғашқы хабарламаны жойды, бірақ экологиялық талаптарды қараусыз қалдырмады. Жаңа хабарламадан кейін іс жалғасып, 2026 жылдың 19 маусымында Атырау облыстық соты айыппұлды күшінде қалдырды.
Консорциумның әрекеті және халықаралық арбитраж
NCOC айыппұлды төлеуден бас тартып, істі халықаралық арбитражға берді. Консорциум акционерлері (Eni, ExxonMobil, Shell, TotalEnergies, ҚазМұнайГаз, CNPC, Inpex) ICSID аясында инвестициялық арбитраж бастады. Сонымен қатар UNCITRAL ережелері бойынша коммерциялық арбитражда NCOC уақытша шаралар алып, айыппұлды өндіруге тыйым салды.
Қазақстан Әділет министрлігі бұл шешімді мойындамай, арбитраж мемлекеттің егемендік құқықтарын шектемейтінін, айыппұлды өндіру экологиялық заңнаманы қолдану аясында жүргізілетінін мәлімдеді.
Сарапшылар пікірі және тарихи параллельдер
Мұнай-газ саласындағы журналист Олег Червинский Үкіметтің ұстанымын сынға алып, бұл тәсіл басқа халықаралық арбитраждарға (мысалы, «Нафтогаздың» Қазақстандағы сот ісі) кері әсер етуі мүмкін екенін атап өтті. Ол сондай-ақ 20 жыл бұрынғы Қарашығанақ консорциумымен жанжалды мысалға келтіріп, онда консорциум 10% үлесті мемлекетке беру арқылы даудан құтылғанын еске салды.
Бұл айыппұл ісі Қашаған жобасының күрделілігін және Қазақстан мен халықаралық инвесторлар арасындағы шиеленісті көрсетеді. Тараптар арасындағы келіссөздер мен арбитраж процестері алдағы уақытта да жалғасады.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
