Каспий теңізіне су бұру бастамасы
Қазақстан 2026 жылдың басынан бері Каспий теңізіне 6,16 миллиард текше метр су бұрды. Бұл аймақтық үкіметтердің әлемдегі ең үлкен ішкі су айдынының ұзақ мерзімді төмендеуіне қатысты өсіп келе жатқан алаңдаушылықтарына қарсы тұру мақсатында жасалған қадам.
Су ресурстары және ирригация министрі Нұржан Нұржігітовтің мәлімдеуінше, соңғы екі жарым жылда Каспий теңізіне 35 миллиард текше метрден астам су жіберілген. Бұл көлемнің жартысына жуығы, яғни 17 миллиард текше метрден астамы, 2024 жылы Қазақстанның солтүстік және батыс аймақтарында болған қатты көктемгі су тасқыны кезінде Жайық (Орал) өзенінен бағытталған сулар есебінен келген.
Каспий теңізінің экологиялық және экономикалық мәселелері
Әзірбайжан, Иран, Қазақстан, Ресей және Түрікменстанмен шектесетін Каспий теңізінің су деңгейі соңғы онжылдықтарда тұрақты түрде төмендеп келеді. Бұл экологиялық деградацияға және аймақтағы экономикалық шығындарға қатысты алаңдаушылық тудырып отыр. БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының мәліметінше, Каспий теңізінің су деңгейі алдағы жарты ғасырда айтарлықтай төмендеуі мүмкін екендігі туралы дәлелдер артып келеді.
Зерттеушілердің айтуынша, су деңгейінің төмендеуі бірнеше факторлардың үйлесіміне байланысты: өзен ағындарының азаюы, жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі және температураның жоғарылауы мен жел режимдерінің ауысуына байланысты буланудың артуы.
Аймақтық ынтымақтастық пен суды басқару шаралары
Тарихи тұрғыдан Каспий теңізінің су деңгейі айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған. 20 ғасырда ғана деңгей үш метрден астам өзгерген. 1977 жылы тарихи ең төменгі деңгейге жеткеннен кейін, теңіз 1978-1995 жылдар аралығында шамамен 2,5 метрге қалпына келді, содан кейін қайтадан ұзақ мерзімді төмендеу кезеңіне енді. БҰҰҚОБ зерттеушілерінің атап өтуінше, төмендеу үрдісі 2006 жылдан бері жеделдеген.
Ғалымдар Каспийдің болашағына әсер ететін климаттың өзгеруі, өзен ағындары, су тұтыну, булану және басқа да факторлар арасындағы өзара әрекеттесуді жақсырақ түсіну үшін үйлестірілген аймақтық зерттеулер қажет екенін атап көрсетеді. Бұл мәселе бес жағалаудағы мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты күшейтуге шақыруларға себеп болды. Мұндай ынтымақтастық 2003 жылы барлық бес ел қол қойып, 2006 жылы күшіне енген Каспий теңізінің теңіз ортасын қорғау жөніндегі негіздемелік конвенциямен (Тегеран конвенциясы) ресми түрде реттеледі.
Қазақстан да суды басқаруды кеңірек стратегиялық мәселе ретінде қарастыруға тырысады. Су ресурстары және ирригация министрлігінің хабарлауынша, елдің жаңартылған Су кодексі өнеркәсіптік кәсіпорындардан қайта өңделген сумен жабдықтауға көшу үшін бес жылдық жоспарлар дайындауды талап етеді, ал су үнемдейтін суару технологияларын енгізу қарқыны 2024 жылға дейін жылына шамамен 30 000 гектардан 2024 және 2025 жылдары жылына 150 000 гектарға дейін өсті.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Caspian Sea / Times of Central Asia