Құрылтай сайлауының қорытындысы
Қазақстанда жаңа бір палаталы парламент – Құрылтайға өткен алғашқы сайлаудың ресми қорытындысы жарияланды. Бірнеше ай бұрын ғана құрылған Adilet партиясы дауыстардың 71,17%-ын жинап, жеңіске жетті. Тағы төрт партия 5% кедергіден өтті, ал екі партия парламентке ене алмады.
Дауыс бөлінісі
Орталық сайлау комиссиясының мәліметінше, Adilet 6 528 948 дауыс жинады. Екінші орында – Auyl (6,26%), одан кейін Respublica (5,56%), Aq Zhol (5,21%) және Жалпыұлттық социал-демократиялық партия (ОСДП) (5,11%). Қазақстан Халық партиясы 3,11%, ал «Байтақ» партиясы 1,07% дауыс алды. Тағы 2,51% сайлаушы «барлығына қарсы» деген нұсқаны таңдады.
Мандаттардың бөлінуі
Жаңа Құрылтайда 145 орын бар, барлық депутаттар партиялық тізімдер бойынша сайланды. Қорытынды бөлініске сәйкес, Adilet 110 орынға, Auyl 10, Respublica 9, ал Aq Zhol мен ОСДП 8-ден орынға ие болды.
Сайлау белсенділігі
Сайлауға барлығы 9,35 миллион адам қатысып, жалпы белсенділік 74,08% құрады. Бұл 2023 жылғы парламент сайлауындағы 54,19%-бен салыстырғанда айтарлықтай жоғары. Аймақтар арасында айырмашылық зор: Түркістан облысында белсенділік 92,16% болса, Алматыда небәрі 43,23%. Алматыдағы төмен белсенділік жаңалық емес – 2023 жылы да ең төмен көрсеткіш осы қалада тіркелген.
Халықаралық баға
ЕҚЫҰ Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюросы (ODIHR) алдын ала бағасында сайлауды техникалық жағынан жақсы дайындалған деп сипаттап, дауыс беру рәсімінің белгіленген тәртіпке сай өткенін атап өтті. Сонымен қатар, саяси плюрализмнің шектеулі екендігі, байқалған сайлаушы белсенділігі мен ресми көрсеткіштер арасындағы сәйкессіздіктер және дауыстарды санау кезіндегі процедуралық бұзушылықтар туралы да айтылды.
Жаңа конституциялық жүйе
Бұл сайлау Қазақстанның жаңа конституциялық жүйесі бойынша өткен алғашқы сайлау болды. Жаңа Конституция 15 наурызда өткен референдумда қабылданып, оны дауыс бергендердің 87,15% қолдады. Құжат 1 шілдеде күшіне еніп, бұрынғы Сенат-Мәжіліс құрылымын жойып, оның орнына 145 орындық, толығымен партиялық тізімдер бойынша сайланатын Құрылтайды енгізді.
Adilet партиясының ерекшелігі
Adilet жаңа партия болғанымен, ол елдің бұрынғы билеуші партиясы Amanat-тың құрылымын мұра етті. Adilet 7 мамырдағы құрылтайда құрылып, 1 маусымда тіркелді. Оны Президент Әкімшілігінің бұрынғы басшысы Айбек Дәдебай басқарады. Маусым айында Amanat – елдегі ең ірі саяси партия – Adilet-ке қосылу туралы шешім қабылдады. Бұл бірігу жаңа ұйымға кең ауқымды аймақтық желі мен Amanat-тың партиялық аппаратының басым бөлігін берді.
Сайлауалды болжамдар
Сайлауалды сауалнамалар Adilet-тің басымдығын көрсеткен болатын. Тамыз айының басында Еуразиялық интеграция институтының сауалнамасы оның қолдауын 65,1% деп бағалаған. Басқа партиялар үшін басты белгісіздік кімнің жеңетіні емес, қайсысы 5% кедергіден өтетіні болды.
Партиялардың реакциясы
Халық партиясы алдын ала нәтижені қабылдады. Байтақ алғашында бұзушылықтарды алға тартып, «нақты нәтижелерді» анықтауға тырысатынын мәлімдеді. Алайда 24 тамызда Байтақ жетекшісі Азаматхан Әміртай сайлаушылар таңдауын күмәндандыратын расталған дәлелдердің жоқтығын айтып, жоспарланған баспасөз мәслихатын болдырмай, нәтижені қабылдады.
Осылайша, сайлау Қазақстан парламентінің құрылымын саяси теңгерімнен гөрі айтарлықтай өзгертті. Ел екі палаталы заң шығарушы органнан 145 мүшелі жаңа Құрылтайға көшті, бірақ осы ережелер бойынша сайланған алғашқы палата Adilet-тің 110 орындық басым көпшілігімен жұмысын бастайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: deposit photos / Times of Central Asia