Семей орманында қалпына келтіру жұмыстары басталды
Қазақстанның үш өңірінде орман өрттерімен күрес жүріп жатқан қазан айының соңында билік «Самұрық-Қазына» ұлттық компаниясының қаржыландыруымен 300 миллион теңге (шамамен 660 мың доллар) бөліп, елдің шығысындағы «Семей орманы» табиғи қорығындағы қарағай ормандарын қалпына келтіруді жариялады. Жоба 762 гектар аумаққа үш миллион қарағай көшетін отырғызуды көздейді. Бұл шешім үш жыл бұрын қордың шамамен 60 мың гектарын қамтыған ірі өрттен кейін қабылданды. Сол өртте 14 орманшы қаза тауып, өртті сөндіруге көмектесуге барған жергілікті трактор жүргізушісі 15-ші құрбан ретінде есептелді. Сарапшылар кең экожүйенің қалпына келуіне кемінде 70 жыл қажет болуы мүмкін деп бағалайды.
Орман тапшылығы мен екі миллиард ағаш бастамасы
Мұндай шығындар Қазақстан үшін ерекше ауыр, өйткені орман ел аумағының тек 5 пайызын ғана қамтиды. Ел екі миллиард ағаш отырғызу бағдарламасының алтыншы жылында тұр. 2025 жылдың соңына қарай билік шамамен 1,6 миллиард көшет пен тұқым отырғызылғанын хабарлады, алайда кейінгі үкіметтік есеп бұл көрсеткішті 1,7 миллиард деп көрсетті. Кейбір жылдары көшеттердің басым бөлігі өміршеңдік танытпады. Бағдарлама 2020 жылы басталып, бастапқыда 2025 жылы аяқталуы тиіс еді, кейін мерзім 2027 жылға ұзартылды. Экология министрі Ерлан Нысанбаев кідірісті қаржыландырудың жеткіліксіздігімен және техника мен ресурстардың тапшылығымен түсіндірді.
Отырғызу мен тұқым себудің айырмашылығы
2025 жылдың шілдесінде Экология министрлігі шамамен 743 миллион көшет және тағы 640 миллион тұқым тікелей топыраққа себілгенін хабарлады. Осылайша, үкіметтік статистика отырғызу мен себуді бірге есептейді, ал соңғысының табыстылығы өну деңгейіне байланысты. Жұмыстың көп бөлігі Арал теңізінің құрғаған түбінде жүргізілуде. Бір кездері әлемдегі ең үлкен көлдердің бірі болған Арал суару үшін өзендерден су бұрылғаннан кейін айтарлықтай тартылып, экологиялық апатқа ұшырады. Ашық қалған теңіз түбі тұзды шаңның көзіне айналып, желмен Арал өңірінен әлдеқайда алысқа таралады. Құмды тұрақтандыру үшін жұмысшылар тамыр жүйесі кең сексеуілді отырғызады. 2021–2025 жылдар аралығында бұрынғы теңіз түбінің шамамен 1,1 миллион гектарында орман мелиорациясы жүргізілді.
Көшеттер неге өміршеңдік танытпайды
Экология министрлігінің мәліметінше, отырғызылған ағаштардың өміршеңдік деңгейі 2021 жылы 45,3 пайыз, 2022 жылы 35,1 пайыз, 2023 жылы 31,2 пайыз болды. 2024 жылы ол 50,5 пайызға дейін өсті. Бағдарлама басталғанға дейін бұл көрсеткіш шамамен 54 пайыз еді. Батыс және оңтүстік Қазақстанда жас өсімдіктер қуаңшылық пен жоғары температурадан зардап шегеді. Солтүстік пен шығыста жағдай қолайлырақ, мұнда өміршеңдік 70 пайызға жетуі мүмкін. «Семей орманында» отырғызылған қарағай көшеттері үшін мақсатты өміршеңдік деңгейі 70–90 пайызды құрайды.
- 2024 жылдың қазанында Премьер-министр Олжас Бектенов өңірлік әкімдіктерді жасылдандыру көрсеткіштерін асыра көрсетуде және нақты нәтижелерді жасыруда айыптады.
- Ақмола мен Жетісу облыстарында үш жылдан кейін көшеттердің 60 пайыздан аспайтын бөлігі ғана тірі қалды.
- 2026 жылдың наурызында үкімет көшеттердің өміршеңдігін қатаңырақ бақылауды тапсырды.
Орман аумағы табиғи қалпына келу есебінен де өзгереді. Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2024 жылдың соңында елдің орман ресурстары 13,9 миллион гектарды қамтыды, бұл бір жыл бұрынғыдан шамамен 201,6 мың гектарға артық. Өсімнің басым бөлігі жасанды отырғызу емес, табиғи процестер есебінен қалыптасты.
Онжылдықтарға созылатын қалпына келтіру
«Семей орманындағы» 2023 жылғы өрт Қазақстанның тәуелсіздіктен кейінгі тарихындағы ең ірі орман апаттарының бірі болды. Жалын Ресей шекарасына жақын Абай облысындағы таспа қарағай ормандарын шарпыды. Таспа қарағай ормандары – дала мен құмды ландшафттарда тар жолақтармен созылатын сирек ормандар. Олар топырақты жел эрозиясынан қорғап, жабайы табиғат пен өсімдіктерге мекен береді. 2023 жылы Қазақстан бойынша орман өрттері мемлекеттік орман қорының 116 мың гектардан астам аумағын, оның ішінде шамамен 61,1 мың гектар орманды жерді зақымдады. 2025 жылы билік шамамен 62,7 мың гектарды қамтыған 609 өртті тіркеді. Өртенген аумақтағы әр ағаш өлмейді: кейбіреуі тірі қалып, кейбір бөліктер табиғи жолмен қалпына келеді. Алайда жетілген қарағай орманын қалыптастыру онжылдықтарға созылады. «Семей орманы» жобасы ағаш отырғызу жабдығын жаңартуды, питомник жылыжайларын жөндеуді және екі модульдік өрт сөндіру станциясын салуды қамтиды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: A firefighting helicopter carries a water bucket through thick smoke in the Semey Ormany nature reserve; image: gov.kz / Times of Central Asia
