Орталық Азиядағы су мәселесінің өзектілігі
Душанбеде өткен «Су – тұрақты даму үшін» атты Халықаралық онжылдыққа арналған төртінші жоғары деңгейдегі конференция Орталық Азия үшін күрделі кезеңге тұспа-тұс келді. Аймақтағы су мәселесі тек экологиялық басқару аясынан шығып, қазіргі уақытта аймақтық қауіпсіздіктің негізгі элементіне айналуда. Конференцияның күн тәртібінде климаттық өзгерістер, инвестициялар, инновациялар мен трансшекаралық ынтымақтастық сияқты мәселелер қарастырылғанымен, ең маңызды сұрақ – су тапшылығының мемлекетаралық дағдарысқа ұласуын тоқтатудың сенімді жолы бар ма дегенге саяды.
Өңірлік қауіпсіздік тетіктерінің әлсіреуі
Көптеген онжылдықтар бойы Орталық Азиядағы қауіпсіздік мәселелері, соның ішінде су ресурстарын басқару да, посткеңестік кеңістікте Мәскеудің ықпалымен қалыптасты. Ресей су дауларында ресми төреші болмаса да, оның аймақтағы рөлі тұрақтандырушы фактор ретінде қарастырылды. Алайда, 2022 жылдан кейін Ресейдің бұл рөлі әлсіреп, аймақта сыртқы кепілгерсіз жағдай қалыптасты. Нәтижесінде, Орталық Азияда көптеген сыртқы акторлар болғанымен, су қауіпсіздігіне кепілдік беретін сенімді тарап жоқ.
Су қауіпсіздігіне әсер ететін негізгі факторлар
- Ауғанстанның Қош-Тепа каналы: Амудария өзенінен су алатын бұл канал Өзбекстан мен Түрікменстан үшін өте маңызды. Ауғанстан бұрынғы су бөлу келісімдеріне кірмегендіктен, Талибан үкіметінің бұл жобасы аймақтық су теңгеріміне елеулі өзгерістер әкелуі мүмкін. Кейбір бағалаулар бойынша, канал Амудария ағынының 15-30%-ын бұруы мүмкін, бұл Сырдарияға да жанама әсер етуі ықтимал.
- Өзбекстанның шағын су электр станцияларына бет бұруы: Ташкент су тапшылығы жағдайында энергия қажеттілігін азайтуға тырысуда. Дүниежүзілік банк қолдаған шағын СЭС жобалары рационалды шешім болғанымен, олар су ағынының уақытын, басқарылуын өзгертіп, төменгі ағыстағы елдерде алаңдаушылық тудыруы мүмкін.
- Тәжікстан мен Қырғызстандағы жоғары ағыстағы СЭС жобалары: Тәжікстандағы Рогун СЭС жобасы, бұрын Өзбекстанмен шиеленіс тудырғанымен, қазір аймақтық деңгейде қолайлырақ қабылдануда. Дүниежүзілік банк бұл жобаны қаржыландырып, оның Тәжікстандағы миллиондаған адамды электр энергиясымен қамтамасыз етуге көмектесетінін атап өтті. Қырғызстандағы Қамбарата-1 жобасы Қазақстан мен Өзбекстанның қатысуымен дамытылып жатқандықтан, ол қақтығыс емес, ынтымақтастық моделі бола алады.
Сыртқы акторлар және кепілгерсіздік
Орталық Азияға сыртқы назар жеткілікті болғанымен, су қауіпсіздігіне кепілдік беретін сенімді актор жоқ. Ресейдің аймақтағы рөлі әлсіреді. Қытай экономикалық тұрғыдан басым болғанымен, жергілікті су дауларына саяси төреші ретінде араласуға сақтық танытады. Түркия өз ықпалын арттырғанымен, су қақтығыстарын басқаруға мандаты немесе мүмкіндігі жоқ. АҚШ пен Еуропа Одағы C5+1 форматы арқылы климат, байланыс және даму мәселелерімен айналысады, бірақ олар қауіпсіздік кепілгері ретінде тым алыс.
Осылайша, су дағдарысы дипломатиялық дауға айналса, талқылау арналары бар. Егер ол қаржылық мәселеге айналса, даму банктері бар. Егер ол техникалық сұраққа айналса, сарапшылар бар. Бірақ су тапшылығы мәжбүрлеу сипатына ие болып, мемлекеттер бір-бірін су ағынын тоқтатуда айыптаса, онда аймақта сенімді кепілгердің жоқтығы елеулі олқылық болып қала береді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia