Росатомның Орталық Азияға бағыт алуы
Ресейдің мемлекеттік атом энергетикасы компаниясы «Росатом» Қазақстанда бір атом электр станциясын (АЭС) салуға таңдалып, Өзбекстанда гибридті АЭС тұрғызып, Қырғызстан мен Тәжікстанда шағын реакторлар жөнінде келіссөз жүргізіп жатыр. Енді компания өз өнімдерін Түрікменстанға да сатуға тырысуда.
Түрікменстан — күтпеген тұтынушы, өйткені елде газбен жұмыс істейтін жылу электр станциялары (ЖЭС) бар және әлемдегі төртінші үлкен табиғи газ қорына ие. Алайда Мәскеудің Украинаға толық ауқымды басып кіруінен кейін Ресейге қарсы Батыс санкцияларының күшеюі Росатомның Батыста жаңа келісімшарт жасау мүмкіндігін айтарлықтай шектеді. Осы жағдай компанияны Орталық Азияға бағыттап, аймақ мемлекеттерін тартымды тұтынушы ретінде қарастыруына әкелді.
Түрікменстан: газ бен электр экспорттаушы
Түрікменстан жыл сайын Қытайға шамамен 35 миллиард текше метр газ, ал Ауғанстан, Иран, Қырғызстан және Өзбекстанға бірге алғанда 9 миллиард киловатт-сағатқа жуық электр экспорттайды. Билік сату көлемін ұлғайтып, сатып алушылар тізімін кеңейтпек. Елде қуаты 254 мегаватт немесе одан жоғары он ірі ЖЭС және бірнеше ондаған шағын станция бар. 2022 жылғы халық санағы бойынша халық саны жеті миллионнан сәл асса, өзге дереккөздер бұл көрсеткішті бес миллионға жуық немесе одан төмен деп бағалайды.
Тәуелсіздіктің 35 жылының басым бөлігінде электр азаматтар үшін тегін болды, 2019 жылы бұл тәртіп жойылғанымен, баға көптеген елдермен салыстырғанда арзан күйінде қалды. Соған қарамастан тұрғындар ескірген инфрақұрылымға байланысты жиі үзілістерге үйренген. Елдің өз қажеттілігіне жететін электр қуаты жеткілікті, әсіресе тарату желісі толық жөнделіп, жаңартылса.
Росатомның ұсынысы
3–5 қарашада Ашхабадта «Түрікменстанның құрылыс, өнеркәсіп, химия және энергетика секторларын дамыту» тақырыбында халықаралық конференция мен көрме өтті, оған 13 елден 100-ден астам компания өкілі қатысты. Росатом да атом энергетикасына қатысты жобаларды ұсынды. Компанияның Орталық Азия кеңсесі директорының орынбасары Дмитрий Константинов түрікмен серіктестерін Росатоммен таныстырып, заманауи технологиялар мен жобалар туралы ақпарат беру ниетін білдірді. Ол энергия ресурстары мол елдердің өзі энергия құрылымын әртараптандыруға мұқтаж екенін атап өтті.
«Түрікменгеология» мемлекеттік корпорациясы Константиновтың шағын қуатты қондырғылар туралы сөзін жариялады. Ол Росатомның Түрікменстанмен ынтымақтастықтың басқа бағыттарын, атап айтқанда жел электр станцияларын салуға көмектесу мен ядролық медицинаны қарастырып жатқанын айтты. Көрмедегі Росатом стендіне Министрлер кабинеті төрағасының орынбасары Баймырат Аннамаммедов, энергетика министрі Аннагелди Сапаров және құрылыс және сәулет министрі Абдулла Гелдиев келді.
Каспийден Тянь-Шаньға дейін
Росатом 57 елдегі құны 200 миллиард доллардан асатын портфелін кеңейту жолында Орталық Азияда АЭС келісімшарттары үшін бәсекелесіп отыр. Компания 2025 жылы Балқаш көлінің маңында Қазақстанның тұңғыш АЭС-інде екі ВВЭР-1200 реакторын салу тендерінде жеңіп, құрылыстың 2027 жылы басталуын күтуде. Өзбекстандағы тұңғыш АЭС құрылысы басталып кетті: 2024 жылы Жызақ облысындағы әрқайсысы 55 мегаватт алты RITM-200N реакторы туралы келісім кейін екі RITM-200 және екі ВВЭР-1000 блогы бар гибридті станцияға өзгертілді.
Сонымен қатар Росатом Қырғызстанды бір-екі RITM-200N реакторы бар шағын АЭС салуға көндіруге тырысуда, елде жел және күн электр станцияларын салу келісімі де бар. Тәжікстанмен де осындай станциялар жөнінде келісім жасалып, шағын реакторлар мәселесі талқылануда. Орталық Азияның төрт елі де азаматтар мен өнеркәсіптің электрге деген өсіп келе жатқан сұранысын қанағаттандыруда қиындықтарға тап болып отыр. Қазақстан мен Өзбекстан ірі АЭС құрылысына сәйкесінше шамамен 16,5 және 9,5 миллиард доллар төлеуге қабілетті, ал қаржысы тапшы Қырғызстан мен Тәжікстан шағын реакторларды таңдауы мүмкін, дегенмен екі ел де энергетикалық тәуелсіздікке бағытталған ірі су электр станцияларын салып жатыр. Түрікменстанның жағдайы өзгеше: елдің энергетикадағы басты мәселесі — жеткіліксіз байланыс желілері.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Dmitri Konstantinov, the Deputy Director of Rosatom’s Central Asia office. image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
