Samruk-Kazyna: 88 млрд долларлық қор және сыбайлас жемқорлық тергеуі

What Is Samruk-Kazyna? Inside Kazakhstan’s $88 Billion Fund After Corruption Arrests
Image: Nurlan Zhakupov; Aleksandr Potolitsyn, TCA / Times of Central Asia

Тергеу толқыны және қордың басқарылуына қатысты сұрақтар

Samruk-Kazyna қорының бас директоры мен Қазақстанның ұлттық темір жол компаниясының басшысының ұсталуы мемлекеттік қордың қалай басқарылатыны туралы жаңа сұрақтар туғызды. 2025 жылдың соңына қарай қор шамамен 88 млрд долларлық стратегиялық қазақстандық активтерді басқарды: мұнай-газ компаниялары, уран өндіру, темір жолдар, энергетика және телекоммуникация салаларын қамтиды.

2026 жылғы 11 қарашада Қазақстанның Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылық жасады деген күдікпен бірнеше адамды ұстады, оның ішінде Samruk-Kazyna бас директоры Нұрлан Жақыпов пен «Қазақстан темір жолы» (ҚТЖ) басшысы Елжас Отыншиев бар. Жақыпов қорды 2023 жылдың сәуірінен бастап басқарса, Отыншиев темір жол компаниясын 2026 жылдың шілдесінен бастап басқарған, бұған дейін Samruk-Kazyna-да жоғары лауазымдар атқарған.

14 қарашада тергеу соты екі басшының қамауға алынуына рұқсат берді. Айыпталған құқық бұзушылықтың мән-жайы жарияланған жоқ. Сот екі күдіктінің де кінәлі екенін анықтаған жоқ.

Президенттің ұстанымы және үкіметтің жауабы

13 қарашадағы Қауіпсіздік кеңесінің отырысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бұл істі мемлекеттік компаниялардағы сыбайлас жемқорлықтың ауқымын көрсететін елеулі белгі деп сипаттап, Қазақстан үшін бедел тәуекелдері туралы ескертті. Ол үкіметке мемлекеттік меншіктегі компаниялардағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту жөнінде ұсыныстарды 24 қарашаға дейін ұсынуды тапсырды.

Премьер-министр Олжас Бектенов 18 қарашада инвесторлар мен кредиторларға холдинг компаниясының инвестициялық бағдарламаларын сақтайтынын және қаржылық міндеттемелерін уақытында орындайтынын сендірді. Қордың директорлар кеңесінің төрағасы болып табылатын Бектенов жаңа бас директор тағайындалатынын айтып, директорлар кеңесінің бақылауын күшейтуге уәде берді. Ол сондай-ақ ішкі аудит пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы қорғаныс шараларын жетілдіруге міндеттеме алды.

Дағдарысқа қарсы қордан ең ірі актив иесіне дейін

Samruk-Kazyna 2008 жылдың қазанында Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың бастамасымен «Самұрық» мемлекеттік холдингі мен «Қазына» тұрақты даму қорын біріктіру арқылы құрылды. Бұл шешім Қазақстанның банк және құрылыс секторларына қатты әсер еткен әлемдік қаржы дағдарысының қызған шағында қабылданды. Қарашаға қарай үкімет қорды өзінің 10 млрд долларлық дағдарысқа қарсы бағдарламасының негізгі құралы ретінде белгіледі.

2012 жылдың ақпанында ұлттық әл-ауқат қорын реттейтін жеке заң қабылданды. Қазақстан үкіметі оның жалғыз акционері болып табылады. Қордың негізгі мақсаттары активтер құнын арттыру және елдің экономикалық дамуына үлес қоса отырып, ұлттық компаниялардың бәсекеге қабілеттілігін жақсартуды қамтиды. 2013 жылдың мамырында Назарбаев «Бәйтерек» ұлттық басқарушы холдингін құру туралы жарлыққа қол қойды. Ол бұрын мемлекеттік органдар мен Samruk-Kazyna басқарған он даму институтын қамтыды. «Бәйтерек» дамуды қаржыландыруды өз мойнына алса, Samruk-Kazyna стратегиялық кәсіпорындарды басқаруға шоғырланды. Мемлекеттік қаржы резервтерін инвестициялауға маманданған егеменді әл-ауқат қорларынан өзгеше, Samruk-Kazyna операциялық бизнестерді басқарады. Мемлекет бұл компаниялардан өтелу мерзімі ұзақ инфрақұрылымдық жобаларды қоса алғанда, үкіметтік мандаттарды орындай отырып, коммерциялық тиімділікті сақтауды күтеді.

Активтер, инвестициялар және мемлекеттік шығыстар

2025 жылы топтың жылдық кірісі шамамен 36 млрд долларға жетті. Топ құрамындағы компанияларда 254 000-нан астам адам жұмыс істеді. Қор ұлттық темір жол операторы ҚТЖ-ға, газ компаниясы «ҚазМұнайГаз»-ға, энергетикалық компания «Самұрық-Энерго»-ға, пошта операторы «Қазпошта»-ға және тау-кен компаниясы «Тау-Кен Самұрық»-қа толық иелік етеді. Холдинг сонымен қатар ұлттық электр желісі операторы KEGOC-қа, «Қазақтелеком»-ға, мұнай-газ өндіруші «ҚазМұнайГаз»-ға және әлемдегі ең ірі уран өндіруші «Қазатомөнеркәсіп»-ке бақылау пакеттеріне иелік етеді.

Осы компаниялар арқылы қор батыстық және қытайлық инвесторлармен бірге мұнай-газ кен орындарын игеруге қатысады және Қазақстанның темір жол инфрақұрылымын бақылайды. Ол газ және электр энергиясын тасымалдауды қадағалап, уран өндіру мен экспортына тартылған. Қор қызметінің бір нәтижесі мемлекеттік сектордың жеке капиталға ішінара ашылуы болды. «ҚазТрансОйл», KEGOC, «Қазатомөнеркәсіп», «ҚазМұнайГаз» және Air Astana сияқты компаниялардың акциялары 2012–2024 жылдар аралығында инвесторларға ұсынылды. Капитал нарықтарына қолжетімділік инвесторлар базасын кеңейтіп, қаржылық ақпаратты ашу талаптарын күшейтті.

Холдинг тобындағы компаниялар Қазақстанның ең ірі инфрақұрылымдық жобаларының бір бөлігін жүзеге асырып жатыр. 2025 жылы қор «Достық–Мойынты» учаскесінде екінші темір жол жолын және Алматы темір жол айналмасын аяқтағанын хабарлады. Сол жылы «Талдықорған–Үшарал» магистральдық газ құбыры да аяқталды. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) экономистері Дина Хенг пен Томас Пионтектің 2026 жылғы ақпандағы зерттеуіне сәйкес, Samruk-Kazyna активтері 2024 жылдың соңында Қазақстанның жалпы ішкі өнімінің (ЖІӨ) 31%-ына тең болды, ал оның қарызы ЖІӨ-нің шамамен 12%-ын құрады. «ҚазМұнайГаз» холдинг активтерінің шамамен жартысын құрады. ХВҚ экономистері Samruk-Kazyna мен басқа да мемлекеттік холдинг компаниялары ұлттық бюджеттен тыс үкіметтік бағдарламаларды қаржыландыратынын ескертті. Егер олардың баланстарының кеңеюі мемлекеттік шығыс ретінде есептелсе, Қазақстанның мұнайсыз фискалдық тапшылығы 2024–2025 жылдары ресми көрсеткіштерден шамамен 3,5 пайыздық тармаққа жоғары болар еді. Экономистер бұл бюджеттен тыс шығыстарды кеңірек тексеруді талап етті.

Мемлекеттік аудиторлар нені анықтады

2022 жылғы қаңтардағы жаппай наразылықтар мен тәртіпсіздіктерден кейін Тоқаев Samruk-Kazyna-ны түбегейлі қайта құруға шақырды. 24 қаңтарда қордың басқармасы басқару және әкімшілік персоналды едәуір қысқартуды қамтитын жаңа ұйымдық құрылымды бекітті. Шамамен төрт жылдан кейін Қазақстанның Жоғары аудиторлық палатасы қордың қызметіне қатысты аудит нәтижелерін жариялады, онда басқару тиімділігі мен мемлекеттік қаражатты пайдалануға қатысты ескертулер айтылды. Бұл тергеу мен аудит қордың ашықтығын арттыру және басқару тәуекелдерін азайту қажеттілігін көрсетеді.

Дереккөз: Times of Central Asia

Сурет: Image: Nurlan Zhakupov; Aleksandr Potolitsyn, TCA / Times of Central Asia