Дау не туралы?
14 тамызда Орталық Азияның бірнеше елінде болған ірі электр жарығының себебі туралы Қазақстан мен Қырғызстан әлі күнге дейін ортақ пікірге келе алмай отыр. Қазақстанның энергетика министрі Ерлан Ақкенженовтің мәлімдеуінше, апат Қырғызстандағы Токтогул ГЭС-індегі екі агрегаттың ажырауынан басталған. Бішкек агрегаттардың істен шыққанын жоққа шығармайды, бірақ бұл оқиғаны кейінгі жарықтардың тікелей себебі деп санамайды.
Қазақстанның ұстанымы
Ақкенженовтің айтуынша, 14 тамызда Қазақстан уақыты бойынша сағат 14:37-де Токтогул ГЭС-інің №1 және №2 агрегаттары істен шыққан. Бұл Орталық Азияның біртұтас энергожүйесіндегі жұмыс режимін өзгертіп, оңтүстік Қазақстандағы қуат ағындарының қайта бөлінуіне әкелді. Қазақстандық KEGOC компаниясының хронологиясы бойынша, дәл осы уақытта үш 500 кВ әуе желісі ажырап, оңтүстік Қазақстан мен Орталық Азия желісі елдің қалған бөлігінен бөлініп қалған. Шамамен 2810 МВт жүктеме уақытша өшірілген.
KEGOC-тың мәліметінше, агрегаттардың жалпы қуаты шамамен 600 МВт болған. Олардың ажырауы солтүстік-шығыс-оңтүстік транзиттік дәлізіндегі жүктемені арттырып, авариялық қорғаныс жүйелерінің іске қосылуына себеп болған. Ақкенженов қорғаныс жүйелерінің тиімді жұмыс істегенін атап өтіп, KEGOC-тың әрекетін жоғары бағалады. Қазақстанның энергожүйесі шамамен 2,5 сағат ішінде қалпына келтірілді.
Қырғызстанның жауабы
Қырғызстан екі агрегаттың ажырағанын мойындайды, бірақ бұл оқиғаны «бастапқы бұзылыс» деп атайды. Бішкектің пікірінше, авариялық тізбектегі бірінші оқиға автоматты түрде кейінгі жарықтардың себебі бола алмайды. Қырғыз энергетиктерінің мәліметінше, сағат 15:55-ке қарай (Қырғызстан уақыты) жиілік қалыпты 50 Гц-ке қайта оралған. Осы кезде Қырғызстан көрші жүйелерге шамамен 250 МВт қуат жеткізіп тұрған. Бішкек Алматы энерготүйініндегі жарық қалыпты жиілік қалпына келгеннен кейін болғанын алға тартады. Сондықтан қырғыз тарапы Токтогул ГЭС-індегі ақауды барлық кейінгі оқиғалардың тікелей себебі деп санау мерзімінен бұрын деп есептейді.
Аймақтық жүйенің осалдығы
Бұл жағдай аймақтық энергожүйенің құрылымындағы терең проблемаларды көрсетеді. Кеңес кезеңінде электр станциялары мен жоғары вольтті желілер біртұтас жүйе ретінде жобаланған, бірақ КСРО ыдырағаннан кейін байланыстар әлсіреді. Соңғы жылдары елдер қайтадан параллель жұмыс істеуді кеңейтті. Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан және Тәжікстан Орталық Азияның біртұтас энергожүйесі арқылы байланысқан. Бұл жүйенің артықшылығы — бір аймақтағы тапшылықты басқа аймақтағы ресурстармен толтыруға болады. Бірақ керісінше, ірі генерация көзінің кенеттен істен шығуы бүкіл жүйедегі қуат ағындарын өзгертеді. 14 тамыздағы оқиға дәл осы механизмнің көрінісі болды.
Қазақстан үшін тағы бір қиындық — энергияның географиялық теңгерімсіздігі. Елдің ірі көмір станциялары негізінен солтүстікте орналасқан, ал оңтүстік аймақта генерация жеткіліксіз. Сондықтан электр энергиясын ұзақ қашықтыққа тасымалдауға тура келеді. Солтүстік–Шығыс–Оңтүстік дәлізі — осындай маңызды артериялардың бірі, ол 14 тамыздағы апаттың орталығында болды.
Жүйені нығайту шаралары
KEGOC оңтүстік желіні кеңейту жұмыстарын жүргізіп жатыр. Компания шамамен 475 шақырымдық 500 кВ «Шу–Жамбыл–Шымкент» әуе желісін салып, үш қосалқы станцияны жаңғыртуда. Жоба аяқталғаннан кейін Алматы–Жамбыл учаскесіндегі өткізу қабілеті 1100 МВт-тан 1500 МВт-қа дейін артады деп күтілуде. Аяқталу мерзімі — 2027 жылдың ортасы.
Өзбекстан да энергетикалық инфрақұрылымын жаңғыртуда. Ел соңғы жылдары күн және жел электр станцияларын қосып, жылу генерациясын кеңейтті. Маусым айында елдегі алғашқы атом электр станциясының бірінші блогының құрылысы басталды. Алайда тарату желілерінің жартысынан көбі 30 жылдан астам уақыт бойы пайдаланылып келеді, ал техникалық шығындар 2024 жылы шамамен 13% құрады. Әлемдік банк бұл инфрақұрылымды жаңғырту бағдарламасын қаржыландыруда.
Сарапшылардың пікірінше, аймақтағы электр энергиясына сұраныс 2050 жылға қарай үш есе артуы мүмкін. Қазіргі уақытта трансшекаралық электр саудасы аймақтық сұраныстың небәрі 3% құрайды, ал күн және жел энергиясы өндірістің шамамен 4% қамтамасыз етеді. Бұл аймақтық энергожүйенің одан әрі дамуы мен интеграциясы қажеттігін көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: gov.kz / Times of Central Asia