Орталық Азиядағы су-энергетикалық келісімнің тарихы
Орталық Азия Кеңес Одағы кезінде қалыптасқан су-энергетикалық теңгерімді мұра етті. Жоғарғы ағыстағы республикалар су қорын жинап, жазда ирригацияға жіберді, төменгі ағыстағылар оны мақта мен басқа дақылдарға пайдаланды. Су, электр энергиясы, отын және егін квоталары біртұтас жоспарлы жүйенің бөлігі болатын.
1991 жылдан кейін тәуелділік сақталды, бірақ оны теңгерген жоспар жоқ болды. 1998 жылғы Сырдария келісімі су қоймаларының жұмысын ирригациялық жіберулермен байланыстырып, Қырғызстанның қысқы электр энергиясынан бас тартуына өтемақы белгіледі. 2000 жылғы Шу-Талас келісімі Қазақстан мен Қырғызстан арасында ортақ су инфрақұрылымын пайдалану шығындарын бөлуді көздеді.
Бұл келісімдер маңызды болғанымен, бүгінгі дау жаңа емес екенін көрсетеді. Орталық Азия су реттеу шығын әкелетінін әлдеқашан білді, алайда қазіргі климат, энергия және нарық жағдайында су қорын сақтау мен маусымдық реттеуді бағалайтын кең көлемді келісім әлі құрылмаған.
Қырғызстанның жаңа Су кодексі және көршілердің реакциясы
2026 жылдың қаңтарында Қырғызстанның жаңа Су кодексі күшіне енді. Ол суды тауар ретінде танып, ішкі және сыртқы пайдаланушылар үшін төлем енгізеді. Қазақстан мен Өзбекстан трансшекаралық өзен суы үшін төлеуден бас тартып, қолданыстағы келісімдерде мұндай төлем қарастырылмағанын алға тартады. Төменгі ағыстағы үкіметтер ашық төлем талабы мен әр құрғақ маусымды қаржылық дауға айналдыратын прецеденттен қорқады.
Ескі модель мақта мен орталық жоспарлауға негізделген еді. Бірнеше шарт өзгерді: климат тұрақсызданып, энергия сұранысы өсіп, ұлттық экономикалар судан мақта жоспарынан да көп пайда күтеді. Өзбекстанның реформа тілі ескі мақта моделіне қарсы бұрылды. 2023 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында президент Шавкат Мирзиёев ғасыр бойы «миллиондаған адам мақта теруге мәжбүр болғанын» айтты. 2026 жылдың тамызында ол ескі жүйені өзбектерді «мақтаның құлы» еткен жүйе деп атады.
Бұл тарих су дауының сипатын анықтайды. Өзбекстан мақтаны толық тоқтатпайды, бірақ ескі мақтаға негізделген модельден кету аймақтық су логикасын да қайта қарауды талап етеді. Амударияда да осындай қысым байқалады: ауылшаруашылық бейімделу таза гидрологиялық емес, экономикалық және саяси мәселеге айналды. Өзен ағынының болжамсыздығы маусымдық су қорын құнды ете түседі.
Қырғызстанның шығындары мен Қамбарата ГЭС-1
Қырғызстан осы мәселенің ортасында тұр. Ол су ресурстары толығымен өз аумағында қалыптасатын аймақтағы жалғыз ел, және қырғыз шенеуніктері көршілеріне қызмет ететін инфрақұрылымды ұстау жүгін арқалайтынын айтады. Олардың мәліметінше, ел былтыр су секторына шамамен 80 миллион доллар, бес жылда шамамен 259 миллион доллар жұмсаған. Бұл шығын су секторын тұтастай қамтиды, оның ішінде пайдасы Қырғызстан шекарасынан асатын инфрақұрылым да бар.
Қазақстан мен Өзбекстан өзен суы үшін төлеуден бас тартып, қолданыстағы келісімдер мұны талап етпейтінін айтады. Алайда суды сақтап, төменгі ағыстағы фермерлерге қажет кезде жіберу шығын әкеледі. Қырғызстан бөгеттерді ұстап, жазғы ирригация үшін суды сақтау мақсатында қысқы электр өндірісінің бір бөлігінен бас тартуға мәжбүр. Қолданыстағы шығынды бөлу келісімдері осы жүктің бір бөлігін мойындайды. Мәселе — өзен ағыны болжамсызданып бара жатқанда сенімді жабдықтау шығынын жабу үшін оларды қалай бейімдеу керектігінде.
Қамбарата ГЭС-1 туралы келіссөздер үш елдің жаңа бөгеттің шығыны мен пайдасын қалай бөлетінін анықтайды. 21–23 қыркүйекте Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан Алматыда станцияны бірлесіп салу туралы үкіметаралық келісім жобасы бойынша үшінші кезең келіссөздерін өткізді. Қазақстан Энергетика министрлігінің мәліметінше, Дүниежүзілік банк бақылаушы және техникалық серіктес ретінде қатысты.
Станция Қырғызстанның ең үлкен гидроэнергетикалық нысанына айналып, қуаты 1860 мегаватт, жылдық өндірісі шамамен 6 миллиард киловатт-сағат болады деп жоспарлануда. Қазақстан мен Өзбекстан оны Қырғызстанмен бірлесіп дамытуға келісті, бірақ үш үкімет қаржыландыру, басқару және жауапкершіліктерін әлі келісіп жатыр.
Аймақтық электр нарығы және болашақ міндеттер
Қаңтарда Дүниежүзілік банк он жылдық Аймақтық электр нарығын өзара байланыстыру және сауда (REMIT) бағдарламасын мақұлдады, жалпы индикативті қаржыландыруы 1,018 миллиард доллар. Ол Орталық Азияның алғашқы аймақтық электр нарығын құрып, трансшекаралық сауданы ұлғайтуды мақсат етеді. Аймақтық электр нарығы ысырапты азайтып, сенімділікті арттыра алады, сондай-ақ Қырғызстан мен Тәжікстандағы гидроэнергетиканы Қазақстан мен Өзбекстандағы өндіріспен тиімдірек үйлестіруге мүмкіндік береді.
Алайда электр нарығының өзі үкіметтердің төменгі ағыс ирригациясы үшін су сақтау шығынын қалай бөлетінін шешпейді. Бұл су қоймаларының жұмысы мен өтемақы туралы келісімді электр саудасымен қатар талап етеді. Өнеркәсіптік кеңею де суға сұранысты арттырып, кез келген жаңа келісім ескеруі тиіс шығындарды қосады. Орталық Азия металлургиядан сыншыл минералдарды өңдеуге дейінгі жоғары құнды өнімді қалайды. Қазақстанның минералдық стратегиясы болашақ өнеркәсіптердің су мен өңдеу шектеулеріне тап болатынын көрсетеді. Кейбір секторлар мақтадан көп экспорттық құн әкелуі мүмкін, бірақ олар көп су пайдаланып, дұрыс басқарылмаса экологиялық тәуекел тудырады. Суды тегін деп санайтын жасыл ауысу ескі қатені жаңа секторда қайталайды.
Қазақстан мен Өзбекстан үшін су қорын сақтау шығынына үлес қосу фермерлер мен өнеркәсіп үшін болжамды су жабдықтауын қамтамасыз етуге көмектеседі. Нақты ережелер инвесторлардың сенімін де арттырады. Қолданыстағы шығынды бөлу келісімдерін кеңейту осы жабдықтауды ұстауға қажет инфрақұрылымды қаржыландыруға көмектеседі. Кез келген келісім тәуелсіз тексерілген деректер мен су үшін төлем мен оны сақтап жіберу үшін төлемді нақты ажыратуды талап етеді. Цифрлық мониторинг ағын мен маусымдық ысырапты өлшеп, үкіметтерге келіссөздер үшін берік негіз береді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Фото: Toktogul Reservoir, Kyrgyzstan. Image: Arthur Dolchenko / Times of Central Asia
