Орталық Азияның су келісімі: ескі модель, жаңа сын-қатерлер
Орталық Азия Кеңес Одағы кезінде қалыптасқан су алмасу жүйесін мұра етті. Бұл жүйе басқа экономикаға арналған болатын: жоғарғы ағыстағы республикалар суды жинап, жазда ирригацияға жіберетін, ал төменгі ағыстағылар оны мақта мен басқа да дақылдарға пайдаланатын. Су, электр энергиясы, отын және өнім квоталары біртұтас жоспарлы экономиканың бөлігі еді.
Тәуелсіздіктен кейінгі келісімдер
1991 жылдан кейін тәуелділік сақталды, бірақ оны теңгеретін жоспар жоғалды. 1998 жылғы Сырдария келісімі су қоймаларының жұмысын ирригациялық су жіберумен байланыстырып, Қырғызстанның қысқы электр энергиясынан бас тартуына өтемақы белгіледі. 2000 жылғы Шу-Талас келісімі Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы ортақ су инфрақұрылымын пайдалану және ұстау шығындарын бөлуді қарастырды. Бұл келісімдер маңызды болғанымен, қазіргі климаттық, энергетикалық және нарықтық жағдайларда суды сақтау мен маусымдық реттеу құнын өтейтін кең ауқымды шарт әлі жасалған жоқ.
Қырғызстанның Су кодексі және дау-дамай
2026 жылдың қаңтарында Қырғызстанның жаңа Су кодексі күшіне енді. Ол суды тауар ретінде танып, ішкі және сыртқы пайдаланушылар үшін төлем енгізеді. Қазақстан мен Өзбекстан трансшекаралық өзен суы үшін төлеуден бас тартып, қолданыстағы келісімдерде мұндай төлем қарастырылмағанын айтады. Төменгі ағыстағы елдер ашық төлем талабынан және әрбір құрғақ маусымның қаржылық дауға айналуынан қауіптенеді.
Мақта моделінен бас тарту
Ескі модель мақта мен орталық жоспарлауға негізделген еді. Қазір климат тұрақсыз, энергия сұранысы артып, ұлттық экономикалар судан мақта жоспарынан да көп пайда күтеді. Өзбекстанның өзі мақта моделінен бас тартуға кірісті. 2023 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында президент Шавкат Мирзиёев бір ғасыр бойы «миллиондаған адам мақта теруге мәжбүрленгенін» айтты. 2026 жылдың тамызында ол ескі жүйені өзбектерді «мақтаның құлы» еткен жүйе деп атады. Өзбекстан мақтаны толық тоқтатпағанымен, саланы реформалауды жалғастыруда. Тәшкент ескі мақтаға негізделген модельден алыстаған сайын, сол модельге құрылған аймақтық су логикасы да қайта қарауды талап етеді.
Қамбарата-1 және болашақ келісім
Қырғызстан су ресурстары толығымен өз аумағында қалыптасатын аймақтағы жалғыз ел. Қырғыз шенеуніктері көршілеріне қызмет ететін инфрақұрылымды ұстау жүгін арқалайтынын айтады. Олар былтыр су саласына шамамен 80 миллион доллар, ал бес жылда 259 миллион доллар жұмсағанын мәлімдеді. Қазақстан мен Өзбекстан өзен суы үшін төлеуден бас тартқанымен, суды сақтау мен төменгі ағысқа жіберу шығын талап етеді. Қырғызстан су қоймаларын ұстап, жазғы ирригация үшін суды сақтау мақсатында қысқы электр өндірісінің бір бөлігінен бас тартуға мәжбүр. Қамбарата-1 ГЭС-і туралы үшжақты келіссөздер үш елдің жаңа бөгет құны мен пайдасын қалай бөлісетінін анықтайды. 21-23 қыркүйекте Алматыда Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан үкіметаралық келісім жобасы бойынша үшінші раунд келіссөз өткізді. Дүниежүзілік банк бақылаушы және техникалық серіктес ретінде қатысты. ЖЭС қуаты 1860 мегаватт, жылдық өндірісі шамамен 6 миллиард киловатт-сағат болады. Қазақстан мен Өзбекстан оны Қырғызстанмен бірлесіп салуға келісті, бірақ қаржыландыру, басқару және жауапкершілік мәселелері әлі келісілуде.
Қаңтарда Дүниежүзілік банк Орталық Азияның алғашқы аймақтық электр нарығын құруға және трансшекаралық сауданы ұлғайтуға бағытталған REMIT бағдарламасын мақұлдады. Жалпы қаржыландыру көлемі 1,018 миллиард долларды құрайды. Аймақтық электр нарығы шығынды азайтып, сенімділікті арттыра алады. Алайда электр нарығы ғана суды сақтау шығындарын бөлу мәселесін шешпейді. Ол үшін су қоймаларының жұмысы мен өтемақы туралы келісім қажет. Өнеркәсіптің кеңеюі де суға сұранысты арттырады. Орталық Азия металлургиядан бастап сирек кендерді өңдеуге дейінгі жоғары құнды өнімге ұмтылады. Мұндай салалар мақтадан көп экспорттық құндылық бере алады, бірақ көп су пайдаланып, нашар басқарылса экологиялық қауіп төндіреді. Су тегін деп санайтын жасыл көшу ескі қатені жаңа салада қайталайды. Қазақстан мен Өзбекстан үшін суды сақтау шығындарына үлес қосу фермалар мен өнеркәсіп үшін болжамды сумен қамтамасыз етуге көмектеседі. Нақты ережелер инвесторлардың сенімін арттырады. Кез келген келісім тәуелсіз тексерілген деректер мен су үшін төлем мен оны сақтау және жіберу үшін төлемді нақты ажыратуды талап етеді. Цифрлық мониторинг ағындар мен маусымдық шығындарды өлшеп, үкіметтерге келіссөздер үшін берік негіз береді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Toktogul Reservoir, Kyrgyzstan. Image: Arthur Dolchenko / Times of Central Asia
