C5+1 форматы Самарқандқа қайта оралды
Өзбекстанның ежелгі Самарқанд қаласы қазан айының ортасында C5+1 министрлік кездесуін өткізеді. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Марко Рубио 100-ден астам американдық компанияны ұсынатын 200-ден астам бизнес өкілінен тұратын делегацияны бастап барады деп күтілуде. Кездесуге Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанның сыртқы істер министрлері қатысады. Күн тәртібінде сауда мен инвестицияны кеңейту, энергетикалық ынтымақтастықты нығайту, аймақтық көлік байланыстарын жақсарту, сондай-ақ сирек кездесетін минералдар мен технология саласындағы бірлескен жобаларды ілгерілету мәселелері бар.
C5+1 тарихы және институционалдық дамуы
C5+1 форматы 2015 жылы пайда болды. Сол жылы 26 қыркүйекте АҚШ-тың сол кездегі Мемлекеттік хатшысы Джон Керри Нью-Йоркте Орталық Азияның бес елінің сыртқы істер министрлерімен кездесті. 1 қарашада Самарқандта алғашқы министрлік кездесу өтіп, алты үкімет серіктестік пен ынтымақтастық туралы бірлескен декларация қабылдады. Бұл формат Вашингтонға бес орталықазиялық республикамен бірге жұмыс істеудің тұрақты арнасын берді.
Бастапқы басымдықтарға аймақтық сауда, көлік және энергетикалық байланыстар, экологиялық мәселелер мен қауіпсіздік кірді. Қатысушы елдердің тәуелсіздігі, егемендігі және аумақтық тұтастығын құрметтеу қарым-қатынастың саяси негізін құрады. Бұл сыртқы саяси басымдықтары әртүрлі үкіметтерге ортақ мүдделер саласында бірлесіп жұмыс істеуге мүмкіндік берді.
Соңғы онжылдықта формат неғұрлым ұйымдасқан құрылымға айналды. 2022 жылы кездесулер арасындағы қызметті үйлестіру үшін хатшылық құрылды. 2023 жылдың қыркүйегінде Джо Байден Нью-Йоркте бес Орталық Азия президентімен мемлекет басшылары деңгейіндегі алғашқы C5+1 саммитін өткізді. Кездесу бизнес алаңы мен сирек кездесетін минералдар жөніндегі арнайы диалог жоспарларын да ілгерілетті. 2024 жылы ақпанда алғашқы Сирек кездесетін минералдар диалогы, наурызда Алматыда алғашқы B5+1 бизнес форумы өтті.
АҚШ-тың ағымдағы әкімшілігі кезіндегі коммерциялық бағыт
АҚШ-тың ағымдағы әкімшілігі кезінде коммерциялық ынтымақтастық басымдыққа ие болды. 2025 жылдың 5 қарашасында Вашингтонда өткен C5+1 мерейтойлық қабылдауында Рубио Американың жаңа нарықтарға деген қызығушылығын Орталық Азияның экономикаларын әртараптандыру жөніндегі күш-жігерімен байланыстырды. Келесі күні Дональд Трамп Ақ үйде бес Орталық Азия президентін қабылдады. АҚШ Сауда департаментінің мәліметінше, мерейтойлық іс-шаралар аясында өткен бизнес конференцияда 25 миллиард доллардан астам коммерциялық келісім жарияланды. Олар ұшақ сатып алу, ауыл шаруашылығы техникасы, тау-кен өнеркәсібі, теміржол инфрақұрылымы және цифрлық технологияларды қамтыды.
Күтілетін американдық делегацияның ауқымы іс жүзіндегі коммерциялық бағытты көрсетеді. Компания өкілдерін министрлермен бірге жинау серіктестерді анықтауға, қаржыландыруды талқылауға және инвестициялық шешімдерге әсер ететін реттеушілік мәселелерді шешуге көмектесуі мүмкін.
Күтілетін басым бағыттар
- Сирек кездесетін минералдар: алдыңғы келісімдерге сүйенсек, американдық инвестиция мен технология Орталық Азияда өңдеуді кеңейтуге қалай көмектесе алатыны талқыланады.
- Көлік: Орталық Азия мен Каспий теңізі арқылы байланысты жақсарту экспорттаушыларға халықаралық нарықтарға шығудың қосымша мүмкіндіктерін береді.
- Энергетика және цифрлық технологиялар: сенімді энергия жеткізілімі, гидроэнергетика, цифрлық инфрақұрылым, жасанды интеллект және осы салалардағы кәсіби даярлық ынтымақтастық әлеуетіне ие.
Өзбекстанның бұрынғы сыртқы істер министрі Владимир Норов жоспарланған сапарға қатысты пікір білдіріп, Американың өсіп келе жатқан қызығушылығын аймақтың ресурстарымен және Еуразиялық көлік желілеріндегі орнымен байланыстырды. Ол сондай-ақ бұл қарым-қатынастар Ресей, Қытай, Еуропалық Одақ және басқа да серіктестермен ынтымақтастықпен қатар дамып келе жатқанын атап өтті. Бұл тұрғыдан алғанда, C5+1 бес елге инвестиция тартудың және экономикалық мүмкіндіктерін кеңейтудің қосымша арнасын ұсынады.
Самарқанд кездесуге формат тарихымен тікелей байланыс береді. Алғашқы министрлік кездесу өткен қалаға оралу алдағы талқылауларды АҚШ-тың Орталық Азиямен топ ретінде тұрақты өзара іс-қимылының бастауымен байланыстырады. Қаланың сауда мен мәдени алмасу орталығы ретіндегі тарихи рөлі көлік, коммерция және халықаралық байланыстарға бағытталған күн тәртібіне сай келеді.
Алғашқы министрлік кездесуден шамамен он бір жыл өткен соң C5+1 Самарқандқа неғұрлым егжей-тегжейлі экономикалық күн тәртібімен оралады. 100-ден астам американдық компания мен 200-ден астам бизнес өкілінің қатысуы қатысушы үкіметтерге жекелеген жобаларды ілгерілетуге мүмкіндік береді.
Дереккөз: Eurasia Review
