Науқанның мәні мен Қазақстандағы жаңғырығы
Қазақстандық әйелдер халықаралық #IAmJaneDoe әлеуметтік желілік науқанына қосылып, балалық және жасөспірім шақтарында бастан өткерген жыныстық зорлық-зомбылық туралы жазбалар жариялады. Хабарламаларда туыстар, таныстар және бейтаныс адамдар тарапынан жасалған құқықбұзушылық туралы айыптаулар кездеседі. Көптеген қатысушылар сотталудан қорқып, құқық қорғау органдарына сенімсіздік танытқандықтан ұзақ уақыт үнсіз қалғанын айтады.
Қазақстандық халықаралық адам құқықтары және заңдылық бюросының директоры Денис Дживага Times of Central Asia басылымына заңнаманың қатаңдауына қарамастан, кейде тек жария түрде сөйлеу ғана зардап шеккендердің назар аударуының жалғыз жолына айналатынын түсіндірді.
#IAmJaneDoe науқаны қалай басталды
Халықаралық #IAmJaneDoe науқаны АҚШ-тағы Корнелл университетінің бұрынғы студентіне қатысты іс аясында пайда болды. 2026 жылдың қыркүйегінде сот құжаттарында Jane Doe бүркеншімімен көрсетілген әйел Chi Phi бауырластығының жеті бұрынғы мүшесіне, университетке және басқа да жауапкерлерге қарсы азаматтық талап қою жазды. Талапкердің айтуынша, ол 2024 жылдың қазанында топтық жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған. Бастапқы тергеу қылмыстық іс қозғаусыз аяқталды. Талап қоюдан кейін прокурорлар тергеуді қайта жаңғыртты, Нью-Йорк губернаторы Кэти Хокул штаттың бас прокуроры Летиция Джеймсті арнайы прокурор етіп тағайындады. Қылмыстық айып әзірге тағылған жоқ, жеті ер адам өз кінәларын жоққа шығарады.
Әртүрлі елдердің әйелдері талапкердің жеке басын ашу әрекеттеріне қарсы тұру мақсатында #IAmJaneDoe хэштегімен жазбалар жариялай бастады. Бұл жазбалар арқылы олар талапкерге ынтымақтастық білдіріп, өз бастарынан өткен зорлық-зомбылық туралы әңгімелейді.
Отбасы ішіндегі үнсіздік және «ұят» түсінігі
Қазақстанда науқан отбасы ішіндегі жыныстық зорлық-зомбылықтың айналасындағы үнсіздікке назар аудартты. Әйелдер өз әңгімелерінде көп жылдар бұрын болған оқиғаларды, соның ішінде әкелер, өгей әкелер және ағалар тарапынан жасалған құқықбұзушылық туралы айыптауларды сипаттайды. Дживаганың пікірінше, мұндай тәжірибені жария ету шешімі көбінесе тиімді қолдаудың жоқтығымен байланысты.
«Зорлық-зомбылық жағдайларын жасыруға тырысатын отбасылардан бастап, отбасылық мәселелерге араласпауды жөн көретін полицейлерге дейін — бәрі әйелдерді кем дегенде өз әңгімелерін жария түрде айтуға итермелейді. Көбінесе әйелдердің басқа амалы қалмайды», — деді ол.
Алайда жария сөйлеу жанашырлыққа кепілдік бермейді. Құқық қорғаушының айтуынша, тәжірибесімен бөліскен әйелдер, соның ішінде басқа әйелдер тарапынан да, айыптау мен сынға ұшырайды. Қазақ қоғамында терең тамыр жайған ұят түсінігі — қабылданған әлеуметтік нормаларды бұзу және отбасы беделіне нұқсан келтірумен байланысты — зардап шеккендерді үнсіздікке мәжбүрлейтін кедергілердің бірі болып қала береді.
«Салтанат заңы»: өзгерістер мен шектеулер
2024 жылдың маусымында Қазақстанда бейресми түрде «Салтанат заңы» деп аталатын түзетулер күшіне енді. Олар Салтанат Нүкенованың өлтірілуінен кейін қабылданды, бұл іс қоғамдық наразылық тудырған болатын. Бұрынғы Ұлттық экономика министрі Қуандық Бишімбаев оны өлтіргені үшін 24 жылға бас бостандығынан айырылды. Түзетулер ұрып-соғу және қасақана жеңіл дене жарақатын келтіру үшін қылмыстық жауапкершілікті қайта енгізіп, әйелдер мен балаларды қорғауды күшейтіп, зорлық-зомбылықтың алдын алу шараларын кеңейтті.
Алайда Дживага заңнамалық өзгерістер мемлекеттік органдардың жауап қайтару тәжірибесінде салыстырмалы жақсартулар әкелмегенін айтады. «Барлығы заңның қабылдануын тойлаған кезде мен заң қабылдау — істің жартысы ғана деп айтқанмын. Маңыздысы — оның қалай орындалатыны. Заң жұмыс істеуі керек, бірақ көп жағынан жауап қайтару бұрынғыша қалды. Негізінен, жүйе әлі өзгерген жоқ», — деп түсіндірді құқық қорғаушы.
Қазақстан Ішкі істер министрлігі 14 қазанда Tengri Life агенттігіне әлеуметтік желідегі жазбалар ықтимал құқықбұзушылықтың жеткілікті дәлелдерін қамтыса, қылмыстық тергеуге негіз бола алатынын мәлімдеді. Министрлік мұндай жазбалар ұсынылған мәліметтерге және тартылған адамдарды анықтау мүмкіндігіне қарай бағаланатынын айтты.
Халықаралық бағалау және құқық қорғау мәселелері
6 қазанда Біріккен Ұлттар Ұйымының Әйелдерге қатысты кемсітушілікті жою комитеті Қазақстандағы әйелдер жағдайын қарастырды. Сарапшылар заңнамалық өзгерістерді мойындай отырып, зардап шеккендердің қорғаныс алуына кедергі келтіретін проблемаларға назар аударды. Мәселелердің бірі — отбасылық зорлық-зомбылықты жеке қылмыс ретінде қарастыратын баптың жоқтығы. Қазақстандық билік бұл олқылықты жоюды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Human Rights Watch ұйымы да қорғау ордерлерін тиімдірек орындауға және полицияға жүгінген әйелдерге уақтылы көмек көрсетуге шақырды.
Қазақстан өкілдері БҰҰ комитетіне 2026 жылдың бірінші жартыжылдығында отбасылық зорлық-зомбылық туралы тіркелген жағдайлар 24%-ға азайғанын, ал өлтіру жағдайлары 20%-ға төмендегенін хабарлады. Бұл статистика ресми тіркелген жағдайларды көрсетеді және құқық қорғау органдарына хабарланбаған зорлық-зомбылықтың ауқымын өздігінен көрсетпейді. Дживага үкіметтің мәселені талқылауға ашықтығын мойындай отырып, зардап шеккендерге арналған уақытша баспана мен оңалту бағдарламаларының жетіспеушілігіне назар аударады.
«Зорлық-зомбылық құрбандары көмекке жүгініп, кем дегенде уақытша баспана таба алатын орталықтар мен баспаналар өте аз. Баспаналар мен оңалту қызметтерінің тапшылығы Қазақстан бойынша тіркелген», — деді ол. Оның пікірінше, зардап шеккендерге қатысты әлеуметтік стигманы жеңу заңнаманы жетілдіру сияқты маңызды. #IAmJaneDoe аясында жарияланған әңгімелер жаңа құқықтық қорғаныс енгізілгеннен кейін де көптеген зорлық-зомбылық оқиғаларының жылдар бойы айтылмай қалуы мүмкін екенін көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA/Stephen M. Bland / Times of Central Asia
