Кен өңдеу жобалары суға тәуелді
Қызылорда облысындағы Шалқия қорғасын-мырыш кенішінде инженерлер жылына төрт миллион метрикалық тонна кенді өңдей алатын зауыт жобалады. Оны үздіксіз іске қосу үшін сорғы станциясы сағатына 2400 текше метрге дейін суды қайта айналдыруы тиіс. Алайда су қайта пайдаланылса да, зауытқа жаңа су қажет болады. Құрғақ жазда, Қызылорда фермерлері суару шектеулерімен жұмыс істеп жатқанда, зауыт қанша су тартатыны белгісіз. Инвесторлар құрылысқа кіріспес бұрын нақты жауап күтеді.
Экономикалық негіздеме
Қазақстанның кенді ел ішінде өңдеуге негізді себептері бар: білікті жұмыс орындары мен экспорттық кірістің үлкен үлесі сақталады. Премьер-министр Олжас Бектенов маусымда Астанадағы кен конгресінде осыны атап өтті. Қазақстанның Даму банкі 2030 жылға дейін сирек және маңызды материалдар жобаларын қаржыландыру үшін 1 миллиард долларлық бағдарлама іске қосты. Шалқияда кейбір шығындар жеке жоспарларда көрінеді: кеніштің су қабылдағышын және Жаңақорғаннан келетін құбырды қайта жаңғырту. Бұлар да зауыт бюджетіне кіруі тиіс.
Фермерлер қазірдің өзінде шектеуде
2025 жылғы суару маусымында Қазақстан ауыл шаруашылығына 11,01 миллиард текше метр су алды, оның 98%-ы оңтүстікке тиесілі. 2026 жылға үкімет Түркістан облысына 3,8 миллиард, Қызылордаға 3,2 миллиард текше метр суару шектеуін белгіледі және фермерлерден суды көп қажет ететін дақылдарға аз жер бөлуді сұрады. 2026 жылдың 1 қыркүйегіне қарай Қазақстан бойынша фермерлер 702 300 гектарда су үнемдейтін жүйелерді қолданды. Су министрлігі өткен жылы қолданылған жүйелер шамамен 874 миллион текше метр суды үнемдегенін есептейді. Алайда зауыт үшін бұл үнемдеу қай жерде жасалғаны және төменгі ағыста кімнің суға тәуелді екені маңызды.
Инфрақұрылым мен климат
Қазақстан 2030 жылға дейін 14 000 шақырымнан астам суару каналын жаңғыртып, жоғалтуды 50%-дан 25%-ға төмендетуді жоспарлап отыр. Дүниежүзілік банк қолдаған бағдарлама 800 шақырымнан астам каналды қалпына келтіріп, 100 000 гектардан астам егістікте су басқаруды жақсартты. Қызылордада ұзақ мерзімді жоспарлаушылар ыстық жағдайды да ескеруі керек: 1976–2025 жылдар аралығында өңірдің орташа жылдық температурасы онжылдыққа шамамен 0,53 градусқа өсті, бүкіл ел бойынша бұл көрсеткіш 0,40 градус.
Басқа жобалар да суға байланысты
Астана солтүстігіндегі Степногорскіде жылына 8000 метрикалық тонна сирек жер оксидтерін өндіретін бөлу зауыты қарастырылуда. Қолданыстағы инфрақұрылым тартымды болуы мүмкін, бірақ Қызылорданың суару деректері бұл жерге көмектеспейді. Екібастұзда Data Center Valley бірінші нысанның қуатын 50 мегаватт деп бағалайды, болашақта бір гигаваттқа жетуді көздейді, бірақ салқындатуға қанша су кететіні белгісіз. Қазан айында Novastan басылымы Су министрлігіне жобаның су пайдалану шектеуін белгілеу туралы өтініш әлі түспегенін хабарлады. Мұнай өндірушілер басқа мәселеге тап болады: су мұнаймен бірге жер бетіне шығады. Тамызда Times of Central Asia IBL Elements, Kazhydrogeology және Kazakhoil Aktobe компаниялары осы суды тазарту әдісін сынауға келіскенін жазды.
Су кодексі және инвесторлар үшін тәуекел
2025 жылдың сәуірінде қол қойылған Су кодексі бүкіл өзен бассейніндегі суды басқаруға басымдық береді. Әзірлеуші өз сорғылары қанша су тартатынын есептей алады, бірақ реттеуші жаз бойы сол көзден су алатын фермалар мен қалаларды да ескеруі керек. Егер көрсеткіштер тар болса, инвесторлар жобаны өзгертуге әлі мүмкіндік бар кезде білуі қажет. Қазақстан әр тонна кеннен қанша құн алуға болатынын сұрап жүр. Енді құрылыс басталмас бұрын әр текше метр судың қанша құн беретінін де сұрауы керек.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: The Shalkiya lead-zinc mine in Kazakhstan’s Kyzylorda Region during an official visit in June 2022. Image: Zhanakorgan District Administration / Times of Central Asia
