Астанадағы Ақаба процесі: аймақтық қауіпсіздіктің жаңа күн тәртібі
2026 жылғы 5 қарашада Өзбекстан президенті Шавкат Мизиёев Астанаға жұмыс сапарымен келді. Сапар Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев пен Иордания королі Абдулла II-нің шақыртуымен ұйымдастырылған Ақаба процесі аясындағы Орталық Азия көшбасшыларының кездесуіне қатысуға бағытталған. Бұл жиын — осы халықаралық бастаманың Орталық Азияда өткізілген алғашқы отырысы.
Ақаба процесі дегеніміз не?
2015 жылы Иордания королі Абдулла II бастамашылық еткен Ақаба процесі терроризм мен экстремизмге қарсы ынтымақтастықты нығайтуға бағытталған халықаралық алаң болып табылады. Ол саяси көшбасшыларды, қауіпсіздік қызметкерлерін және халықаралық серіктестерді тәжірибе алмасу, қауіп-қатерлерді талқылау және жаңа сын-қатерлерге жауапты үйлестіру үшін біріктіреді. Дәстүрлі қауіпсіздік келісімдерінен өзгеше, бұл форум тұрақты мүшелікті талап етпейді және міндеттеуші келісімдер жүктемейді.
Жасанды интеллект — басты тақырып
6 қарашадағы Астана отырысын Тоқаев пен Абдулла II бірлесіп басқарды. Негізгі назар жасанды интеллект саласындағы қауіпсіздікке, атап айтқанда, оны террористік және экстремистік мақсатта пайдаланудың алдын алуға аударылды. Талқылау технологиялық қауіп-қатерлерге қарсы халықаралық ынтымақтастықты да қамтыды.
Сарапшылардың пікірінше, жасанды интеллект технологиялары экстремистік үгіт-насихат жасауға, сенімді жалған контент құруға және онлайн-тартуды қолдауға пайдаланылуы мүмкін. Бұл қауіпсіздік сын-қатерлерінің сипаты өзгеріп жатқанын көрсетеді және аймақтық көшбасшыларға халықаралық серіктестермен тәжірибе алмасуға мүмкіндік береді.
Өзбекстанның бастамаға қатысуы
Өзбекстан бұған дейін де осы бастамаға қатысқан. 2025 жылғы қазанда Сыртқы істер министрі Бақтияр Саидов Иордания мен Италия бірлесіп ұйымдастырған Римдегі Ақаба процесі отырысына қатысып, онда Батыс Африкадағы терроризм мен экстремистік идеологияға қарсы күрес мәселелері талқыланған болатын. Астана жиыны бұл талқылауларды Орталық Азияға жақындатып, жаңа технологияларды күн тәртібінің орталығына шығарды.
Өзбекстан-Иордания қатынастарының дамуы
Мизиёевтің қатысуы Иорданиямен қарқынды дамып келе жатқан екіжақты қатынастар аясында өтіп отыр. 2025 жылғы тамызда король Абдулла II Өзбекстанға тарихи мемлекеттік сапармен келіп, Самарқандта Мизиёевпен келіссөздер жүргізді. Кездесу қорытындысы бойынша бірлескен мәлімдеме мен 15 екіжақты құжатқа қол қойылды.
- Инвестицияларды қорғау және экстрадиция туралы келісімдер;
- Визасыз жүріп-тұру, туризм және ауыл шаруашылығы салаларындағы ынтымақтастық;
- Жоғары білім мен ғылыми зерттеулер саласындағы келісімдер;
- Бірлескен комиссия құру туралы шешім.
Сол сапар барысында Мизиёев Ақаба процесін қолдап, оның келесі отырыстарының бірін Самарқандта өткізуді ұсынды. Екі көшбасшы толерантты және ағартушылық исламды насихаттаудың, ортақ діни-мәдени мұраны зерттейтін институттар арасындағы ынтымақтастықты нығайтудың маңыздылығын атап өтті.
Дипломатиялық және экономикалық байланыстар
Сапардан кейін Мизиёев пен Абдулла II тікелей байланысты жалғастырды. 2025 жылғы 23 қыркүйекте Нью-Йоркте БҰҰ Бас ассамблеясы аясында олар Самарқанд келісімдерін орындау мен бірлескен инвестициялық жобаларды жеделдетуді талқылады. 2026 жылдың 4 наурызы мен 24 шілдесінде телефон арқылы сөйлесулер өтіп, аймақтық даму мен екіжақты ынтымақтастық мәселелері қаралды.
Министрлік және парламенттік деңгейдегі байланыстар да жалғасты. 2026 жылғы ақпанда Мизиёев иорданиялық парламенттік делегацияны қабылдаса, шілдеде Иордания Сыртқы істер министрі Айман Сафадимен кездесті. Елдер парламенттік достық топтарын құрып, үкіметаралық комиссияның алғашқы отырысын өткізіп, іскерлік кеңес құрып, тікелей әуе қатынасын ашты.
Экономикалық ынтымақтастық та ілгеріледі. 2026 жылғы қазанда Аммандағы келіссөздерде тараптар 300 тауарды қамтитын преференциялық сауда келісімін талқылады. Ұсынылып отырған келісім тарифтерді төмендетіп, фармацевтика, тоқыма, химия, машина жасау және басқа да салалардағы ынтымақтастықты қолдайды. Өзбекстан сонымен қатар іскерлік делегациямен бірге Иорданияға жоғары деңгейдегі сапарға дайындалып отыр.
Аймаққа әсері
Осылайша, Астана жиыны дипломатиялық байланыстар мен экономикалық бастамалармен нығайып келе жатқан қатынастарға қауіпсіздік өлшемін қосады. Ақаба процесі арқылы Өзбекстан мен Иордания жоғары деңгейдегі байланысты сақтап, жаңа технологиялық қауіп-қатерлерге қарсы ынтымақтастықты дамытуға тағы бір мүмкіндік алды. Орталық Азия үшін бұл форум аймақтық қауіпсіздік мәселелерінде халықаралық серіктестермен тәжірибе алмасудың жаңа алаңына айналуы мүмкін.
Дереккөз: Eurasia Review
