Өзбекстан БҰҰ-да адам қадірін басты құндылық деп жариялады
БҰҰ Бас ассамблеясының 81-сессиясында сөйлеген Өзбекстан президенті әкімшілігінің басшысы Саида Миризиёева халықаралық қақтығыстар мен бөліністерге қарамастан, елдерді ынтымақтастыққа шақырды. Ол «Біздің таңдауымыз — адам қадірі» деп мәлімдеп, ашықтық әлсіздік емес екенін атап өтті. Миризиёева ел күші оның азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау қабілетімен өлшенуі тиіс деген ұстанымды ұсынды.
БҰҰ-дағы рөлді кеңейту ұмтылысы
Өзбекстан 2035–2036 жылдарға Қауіпсіздік кеңесінің тұрақты емес мүшелігіне үміткерлігін қолдауға шақырды. Сондай-ақ 2027 жылы Қосылмағандар қозғалысына төрағалық етуін халықаралық шиеленіс кезеңінде диалогты кеңейту мүмкіндігі ретінде ұсынды. Миризиёева Бас хатшының БҰҰ-80 реформа бастамасын және Қауіпсіздік кеңесін кеңейтуді қолдап, ұйымның қақтығыстардың алдын алу және шешімдерді орындау қабілетін нығайту қажеттігін айтты. Ол халықаралық ережелердің күшті мемлекеттердің мүдделеріне тәуелді өзгермей, тұрақты қолданылуын талап етті.
Қырғызстан президенті Садыр Жапаров та осы мәселеге тоқталып, біржақты санкциялардың дамушы елдерге әсерін сынады. Екі сөз баяндамасы әртүрлі көзқарасты ұстанғанымен, шектеулер мен қақтығыстарға ықпалы шектеулі мемлекеттер үшін көпжақты қорғанысты күшейтуге ұмтылды. Қырғызстан 2027–2028 жылдарға Қауіпсіздік кеңесіндегі алғашқы орнын қамтамасыз етіп, Бішкекке Жапаров сынаған санкциялар мен қауіпсіздік шешімдеріне дауыс беру мүмкіндігін берді.
Ауғанстан және аймақтық ынтымақтастық
Миризиёева көршілес Орталық Азия мемлекеттері арасындағы қатынастардың жақсаруын саяси ерік ұзаққа созылған дауларды шешуге көмектесетінінің дәлелі ретінде көрсетті. Шекара мен су мәселелеріндегі келіспеушіліктер біртіндеп ынтымақтастыққа жол беріп, елдер бір-бірін серіктес ретінде қарай бастағанын атап өтті. Ол осы дәлелді Ауғанстанға да қолданып, елді тек қауіп көзі ретінде қарауға немесе халқын қиындықтарымен жалғыз қалдыруға қарсы ескертті. Оның басты назары ауғандарға бейбіт даму перспективасын беруге бағытталды.
Қазақстанның БҰҰ күн тәртібі де Ауғанстанды қамтиды: Алматыдағы Тұрақты даму мақсаттары жөніндегі аймақтық орталық Орталық Азия мен Ауғанстанға қызмет ету үшін құрылған. Ұзақ жылдар бойғы ядролық қарусыздану басымдықтарымен қатар, Қазақстан су қауіпсіздігі саласындағы ынтымақтастықты ілгерілетіп, БҰҰ жүйесінде халықаралық су ұйымын құруды ұсынды.
Халық өміріндегі өзгерістерді өлшеу
Миризиёева сыртқы саяси хабарламасын Өзбекстанның ішкі реформаларымен байланыстырып, экономикалық өсу мен білімге қолжетімділіктің кеңеюін мысалға келтірді. Ол экономиканың он жылда 50 миллиард доллардан 147 миллиард долларға өскенін және кедейлік деңгейі 4%-ға төмендегенін айтып, бұл көрсеткіштерді тұрмыс деңгейінің жақсарғанының дәлелі ретінде ұсынды. «Реформалардың шынайы құндылығы халықтың өмірінде көрініс табады. Әсіресе балалардың өмірінде», — деді ол. Сондай-ақ БҰҰ Халық қорымен демографиялық тұрақтылық пен адами капитал жөніндегі алдағы талқылауларды және қазан айында Самарқандта балалардың әл-ауқатына арналған халықаралық жиынды атап өтті. Отбасылық зорлық-зомбылық үшін жазаны күшейту және әйелдер кәсіпкерлігін қолдау сияқты шараларды үкіметтің реформа бағдарламасының элементтері ретінде келтірді.
Технологиялық өзгерістер туралы әңгімесі де осы тақырыпты жалғастырды. Ол жасанды интеллектіні адам құқықтары мен есеп берушілік кепілдіктерімен дамытуға шақырып, оны пайдаланудың орталығына адамдардың өмірін жақсартуды қоюды ұсынды.
Су, климат және нарықтарға қолжетімділік
Арал теңізінің тағдыры саясаттағы сәтсіздіктердің салдары туралы ең айқын ескерту болды. Миризиёева оның жойылуын ондаған жылдардағы зиянды шешімдердің нәтижесі деп сипаттап, құрғақ теңіз түбінде ағаш отырғызу мен су үнемдеу технологияларын Өзбекстанның жауабы ретінде көрсетті. Ол 2030 жылға қарай жаңартылатын энергия көздерінің электр өндірісіндегі үлесін 54%-ға жеткізу мақсатын қайталады.
Су дипломатиясы аймақтық басымдық болып қала береді. Тәжікстан 2028 жылы Душанбеде БҰҰ-ның Су конференциясын өткізуге дайындалып жатыр, ал Жапаров Ыстықкөлді сақтау үшін БҰҰ қолдайтын қор құруды ұсынып, Қырғызстаннан 10 миллион доллар үлес қосуға уәде берді. Түрікменстан 2027–2028 жылдарға Теңізге шыға алмайтын дамушы елдер тобына төрағалық етуге сайланды. Бюроның құрамы 24 қыркүйекте Нью-Йоркте өтетін министрлік кездесуде бекітілуі жоспарланған. Оның басымдықтары көлік және энергетикалық байланысты қамтиды, бұл Орталық Азияның шетелдік нарықтарға шығу қабілетіне тікелей әсер етеді.
Миризиёеваның үндеуі Орталық Азияға ортақ алаңдаушылықты көрсетті: шекараларынан тыс қақтығыстарға ұшыраған елдер олардың шешілуінде көбірек сөз сөйлеуге ұмтылады. Қауіпсіздік кеңесіндегі орынды жеңу Ташкентке осы шешімдерде тікелей рөл бермек.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Saida Mirziyoyeva at the UN General Assembly; image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
