Жаңа теміржол желісінің маңызы
Қазақстан Орталық аймақтағы Қарағанды және Ұлытау облыстары арқылы өтетін шамамен 323 шақырымдық Мойынты-Қызылжар теміржолын 2026 жылдың соңына дейін аяқтауды көздеп отыр. Бұл жаңа желі Орта дәлізді 149 шақырымға қысқартып, Жарық арқылы өтетін қазіргі бағыттағы жүк ағынын жеңілдетеді. Қазақстан темір жолы компаниясы шілде айында 202,5 шақырым рельс төселгенін хабарлады.
Каспий теңізі – негізгі кедергі
Алайда, Қытай-Еуропа бағыты үшін келесі сынақ – Каспий теңізі. Контейнерлер Қазақстан порттарында пойыздардан Әзірбайжанға баратын кемелерге ауыстырылып, содан кейін қайта теміржолға тиелуі тиіс. Бұл ауыстыру операцияларының жылдамдығы мен тұрақтылығы Қазақстан ішінде үнемделген сағаттардың жалпы жеткізу уақытын қысқартуға әсер ететінін анықтайды.
Жаңа желідің артықшылықтары
Мойынты-Қызылжар желісі транзиттік пойыздарға Қытай шекарасынан Каспийге дейін тікелей бағыт береді және шығыс-батыс жүктері мен ішкі тасымалдар бәсекелесетін Мойынты-Жарық учаскесіндегі жүктемені азайтады. Жоба екі қабатты контейнер пойыздарын өткізуге есептелген және болашақта электрлендіру мен кеңейту мүмкіндіктерін қарастырады. Дүниежүзілік банк болжамы бойынша, учаскенің өткізу қабілеті тәулігіне 14 жұптан 28 жұп жүк пойызына дейін артады, ал 2031 жылға қарай транзит уақыты 8 сағаттан 6 сағатқа дейін қысқарады.
Ақпан айында Дүниежүзілік банк жобаға коммерциялық қаржыландыруды тарту үшін 846 миллион доллар кепілдік бекітті, бұл 1,41 миллиард долларды жұмылдыруға мүмкіндік береді. Жалпы Қазақстан бойынша уақыт үнемдеу шамалы болады: Қытай шекарасындағы Достықтан Ақтауға дейінгі транзит 2031 жылға қарай шамамен 72 сағаттан 68 сағатқа дейін қысқарады деп күтілуде.
Каспий теңізі әлі де тар жер
Еуропалық Одақ Транскаспий бағыты бойынша транзит уақытын 15 күннен асырмауды мақсат етіп отыр. Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) бұл бағыттың Қытай мен Еуропа арасындағы жүктерді шамамен 18 күнде тасымалдау әлеуеті бар деп есептейді, алайда инфрақұрылым мен байланыс шектеулері транзит уақытын 14-тен 60 күнге дейін өзгертеді. Жүк жөнелтушілер үшін жылдамдық қана емес, сенімділік те маңызды.
Жүк көлемі Каспий әлеуетінен тез өсуде
Каспий учаскесіне қысым артып келеді. 2025 жылы Kazmortransflot Ақтау-Баку-Ақтау фидерлік бағытында 59 400 жиырма футтық эквивалент бірлік (TEU) тасымалдады, бұл 2024 жылғы 51 400 TEU-ден 15%-ға жоғары. 2026 жылдың мамырында Ақтау мен Әзірбайжан арасындағы контейнер тасымалы компания рекорды – 7 451 TEU-ге жетті.
Қазақстан порт инфрақұрылымын кеңейтуде: ЕҚДБ мен ЕО Ақтау портын жаңғыртуды қаржыландырып, екі арнайы контейнерлік айлақ пен жаңа жүк тиеу жабдықтарын орнатуды қамтамасыз етуде. Бұл жоба порттың контейнер өткізу қабілетін екі есе арттыруы тиіс. Каспий флотының сыйымдылығы да шектеулі, ал теңіз деңгейінің төмендеуі кемелердің толық жүктелуіне кедергі келтіруде.
Бәсекеге қабілеттілік мәселелері
2022 жылдан кейін геосаяси жағдайлар Орта дәлізге сұранысты арттырды. Бұл бағыт Еуропаға Ресейді айналып өтетін Орталық Азия мен Қытайға жол ашты, ал Қазақстанға еуропалық нарықтарға қосымша шығу мүмкіндігін берді. Енді дәліз коммерциялық тұрғыдан бәсекеге түсуі керек. Теңіз тасымалы көптеген жүк түрлері үшін әлі де арзан, ал Ресей теміржол желісінің трансконтинентальды тасымалдаудағы ондаған жылдық тәжірибесі бар. Оңтүстікте Қытай-Қырғызстан-Өзбекстан теміржолының құрылысы басталды, ол болашақта шығыс-батыс жүктерінің бір бөлігін тартып алуы мүмкін.
Орта дәліздің тауашалық орны – теңіз тасымалы тым баяу немесе Ресей арқылы өтетін бағыттар қажетсіз болып табылатын жүктер. Сондықтан оның бәсекеге қабілеттілігі негізінен болжамды жеткізу уақытына байланысты. Еуропалық қолдау да жылдамырақ және болжамды сауда процедураларына ауысуда: 2025 жылдың желтоқсанында ЕО сауданы жеңілдету және кедендік цифрландыру үшін тағы 15 миллион еуро бөлетінін жариялады.
Мойынты-Қызылжар желісі Орта дәліздің бір бөлігін жылдамдатып, кептелістерді азайтуы тиіс. Дегенмен, негізгі сынақ – бұл үнемдеулердің Каспий теңізінен өту кезінде сақталуы. Операторлар жүк көлемдері мен ең жылдам транзит уақыттарын тұрақты түрде жариялайды, бірақ порттағы орташа күту уақыты мен кесте сенімділігі туралы деректерді аз ұсынады. Бұл ақпаратсыз халықаралық жүк жөнелтушілер нақты жеткізу уақытын бағалай алмайды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @depositphotos / Times of Central Asia