Тәжікстан ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімін кеңейтті
Тәжікстан ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізімінің алдын ала тізіміне екі топтағы археологиялық нысанды қосты: оңтүстік Тәжікстандағы адамзаттың ерте қоныстануын көрсететін палеолит нысандары және биік таулы Памирдегі петроглиф кешендері. Тәжік билігі бұл шешімді 21 қыркүйекте жариялады, алайда екі өтінім де ЮНЕСКО-ға 2026 жылғы 19 маусымда тапсырылған.
Оңтүстіктегі палеолит мұрасы
Бірінші топ Хатлон облысының Ховалинг ауданындағы Кулдара, Лохути, Оби Мазор және Хонахо нысандарын қамтиды. ЮНЕСКО бұл археологиялық кешенді Орталық Азиядағы ең маңызды палеолит мұрасы аймақтарының бірі ретінде сипаттайды. Нысандар адамзаттың ерте қоныстануы мен таулы және жартылай шөлейтті ортаға бейімделуін дәлелдейді, сондай-ақ Еуразия бойынша ерте адам популяцияларының таралуын зерттеуге мүмкіндік береді.
Кулдара нысаны ерекше маңызға ие. ЮНЕСКО-ның мәліметінше, мұнда төменгі және орта палеолит кезеңдеріне жататын мәдени қабаттар сақталған және көптеген тас құралдары табылған. Көршілес нысандармен бірге кешен ерте адамзат тарихының әртүрлі кезеңдерін және тас құралдары технологиясының өзгерістерін көрсетеді.
Памирдегі петроглифтер
Екінші топ елдің қарама-қарсы шетінде — Тәжікстанның шығыс бөлігі мен Памирдің басым бөлігін қамтитын Таулы-Бадахшан автономиялық облысында орналасқан. Өтінім бес петроглиф кешенін қамтиды: Лангар, Даршай, Шахта, Найзаташ және Бахмалджилга.
Жартас суреттері мыңдаған жылдар бойы — мезолит пен неолиттен бастап қола және темір дәуірлері арқылы орта ғасырларға дейін жасалған. Оларда тау ешкісі, арқар, бұғы және жыртқыштар, сондай-ақ адам бейнелері, аңшылық көріністері, символдық композициялар мен геометриялық өрнектер бейнеленген.
Аңшылық көріністері мен басқа да бейнелер археологтарға биік таулы қауымдастықтардың өмірі туралы дерек береді. Олар сондай-ақ Орталық, Оңтүстік және Шығыс Азия мен иран мәдени аясы арасындағы айрықша тоғысқан Памирдегі мәдени байланыстарды құжаттайды.
ЮНЕСКО тізімінің маңызы
ЮНЕСКО-ның алдын ала тізімі — ел болашақта ұсынуды жоспарлап отырған нысандардың тізбесі. Нысан Дүниежүзілік мұра мәртебесіне ресми ұсынылуы үшін алдымен осы тізімге енуі тиіс.
Осы екі толықтырумен Тәжікстанның алдын ала тізіміндегі нысандар саны 18-ге жетті. Елдегі бес нысан қазірдің өзінде ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілген. Олардың қатарында Пенджикент маңындағы б.з.д. төртінші-үшінші мыңжылдыққа жататын Саразам қонысы, оңтүстік Тәжікстандағы Ежелгі Хутталдың мәдени мұра нысандары және Памир тауларының ауқымды аумағын қамтитын Тәжік ұлттық паркі бар.
Оңтүстік Тәжікстандағы археологиялық табылымдардың қатарында Кушан кезеңіне жататын патшалық мөр де бар. Шамамен екі мың жыл бұрын Кушан империясы қазіргі Орталық Азияның, Ауғанстанның, Пәкістанның және солтүстік Үндістанның бір бөлігін қамтыған.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: Ancient petroglyphs in the village of Langar, Wakhan Valley. Tajikistan; depositphotos / Times of Central Asia
