Горно-Бадахшан: халықтың азаюы және оның себептері
Тәжікстанның шығысындағы Горно-Бадахшан автономиялық облысы (ГБАО) ұзақ уақыт бойы сирек қоныстанған аймақ ретінде сипатталып келді. Адам құқықтары жөніндегі ADC Memorial ұйымының мәліметінше, 2021–2022 жылдардағы үкіметтік қысымнан кейін бұл өңірден ондаған мың адам көшіп кеткен. Кеткендердің саны қысымға дейінгі ГБАО халқының 20%-дан астамын құрайды, ал жағдайдың нашарлауы жалғасып отырғандықтан, көшу үрдісі әлі де сақталуы мүмкін.
«Әлемнің төбесіндегі» өмір
ГБАО Тәжікстан аумағының шамамен 45%-ын алып жатыр, өңірдің барлық дерлік бөлігі таулы, кейбір шыңдар 7000 метрден асады. Қазіргі ГБАО аумағы Қытай, Ауғанстан және Қырғызстанға дейін созылған Памир тауларындағы қауымдастықтар желісінің бір бөлігі болған. Мұнда адамдар мыңдаған жылдар бойы тұрып келеді. Біздің дәуірімізге дейінгі 3 ғасырда салынған Ямчун және 2 ғасырда салынған Кааха сияқты ежелгі қамалдар осы аймақтағы сауда жолдарын күзеткен бекіністер жүйесінің қалдықтары болып табылады.
Аз ғана халық Памир тауларының өзен аңғарларына бытырай орналасып, бір-бірінен оқшау дамыған, сондықтан өңірде бірнеше түрлі тілдің болуы таңқаларлық емес. ГБАО орталығы — теңіз деңгейінен шамамен 2200 метр биіктікте орналасқан Хорог қаласы, ол сонымен қатар өңірдің ең үлкен қаласы және халқы шамамен 30 мың адам. Хорогты 19 ғасырдың соңында Ресей гарнизондық қала ретінде құрған. Қала Пяндж өзеніне қарайды, өзеннің арғы жағында Ауғанстан орналасқан.
Хорогты сыртқы әлеммен тек екі жол байланыстырады: бірі батыстағы Тәжікстан астанасы Душанбеге, қазір шығыста Қытай шекарасына апарады, екіншісі Оңтүстік Қырғызстаннан келіп, ГБАО-ның екінші үлкен қаласы — теңіз деңгейінен шамамен 3650 метр биіктікте орналасқан, халқы 7500–8000 аралығындағы Мургаб арқылы өтеді. Қыс айларында қар көшкіні мен жауын-шашын салдарынан екі жол да кенеттен және ұзақ уақыт жабылып қалуы мүмкін. Таулардағы дауылдар ұшақтардың ГБАО-ға ұшып келуіне немесе кетуіне апталап кедергі келтіруі мүмкін. Осы қиындықтарға қарамастан, 2021 жылға қарай ГБАО халқы шамамен 230 мың адамға жеткен, бұл Тәжікстан халқының тек 2%-ы ғана.
Тәжікстанның толық бөлігі бола алмауы
ГБАО-дағы «памирлерді» тәжіктерден әдет-ғұрып пен тіл ерекшелендіреді, бірақ ең маңызды айырмашылық — дін. Памирлер — исмаилшілер, шиіттер, Аға Ханның ізбасарлары. Тәжіктердің көпшілігі сүнниттік мұсылмандар. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Тәжікстан 1991 жылы 9 қыркүйекте тәуелсіздігін жариялады. 1992 жылдың көктемінде Ресей мен Өзбекстан қолдаған тәжік үкіметтік күштері мен Біріккен тәжік оппозициясы (БТО) арасында азаматтық соғыс басталды. БТО құрамына Тәжікстан Ислам өркендеу партиясы, Тәжікстан демократиялық партиясы және ГБАО-ға кеңірек автономия беруді талап еткен памирлік топ — Лаъли Бадахшан кірді. БТО ГБАО-ның қол жетпейтін, қатпарлы таулы жерінде базалар мен қауіпсіз аймақтар құрды.
1997 жылғы Тәжік бейбіт келісімі азаматтық соғысты тоқтатты. Алайда тәжік үкіметі ГБАО-ға бақылау орнатуға қабілетсіз болып, өңірдегі ықпалды жергілікті тұлғалармен — «бейресми көшбасшылармен» — келісімдер жасау арқылы номиналды билік жүргізді. Кейбір бейресми көшбасшыларға әкімшілік лауазымдар немесе кеден қызметінің басшылары ретінде мемлекеттік қызметтер берілді. Бұл ресми түрде бұрынғы БТО мүшелеріне үкіметте орындар кепілдік беретін бейбіт келісім шарттарына сәйкес келді. Үкімет өз адамдарын, әдетте адал памирлерді, ГБАО төрағасы немесе Хорог мэрі сияқты негізгі лауазымдарға тағайындай алды. Бірақ өңір халқы үкіметтің ГБАО-ға бақылауды күшейту әрекеттеріне жиі және сәтті қарсы тұрды. 2008, 2012, 2014 және 2018 жылдары ГБАО-да шағын қақтығыстар болып, олардың әрқайсысы үкіметтің өңірдің бейресми көшбасшыларымен келісім жасасуымен аяқталды.
Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон 1997 жылы бейбіт келісімге қол қойды, бірақ кейінгі жылдары ол бұрынғы қарсыластарын мемлекеттік лауазымдардан жүйелі түрде алып тастады. 2015 жылы ТИӨП тіркеуінен айырылып, Тәжікстан Жоғарғы соты оны экстремистік ұйым деп жариялап, қызметін тоқтатқаннан кейін, ГБАО үкімет саясатына қарсы наразылық білдіруге болатын Тәжікстанның жалғыз аймағы болып қалды.
Соңғы наразылықтар
2021 жылдың қарашасында қауіпсіздік күштері ГБАО-ның жас тұрғыны Гүлбиддин Зиёбековті өлтірді. Билік Зиёбековті ұстау әрекетіне қарсылық көрсетті деп мәлімдеді. 2020 жылдың ақпанында Зиёбеков пен басқа жергілікті ерлер жергілікті әйелді жыныстық қорлады деп айыпталған прокурор көмекшісіне қарсы шыққан. Хорогда наразылық басталып, наразылық білдірушілер Зиёбековтің денесін әкімшілік ғимаратына әкелді. Зорлық-зомбылық басталып, бірнеше наразылық білдіруші қаза тапты, ондаған адам ұсталды.
2022 жылдың мамырында Хорог маңының тұрғындары 2021 жылдың қарашасындағы зорлық-зомбылық кезінде ұсталғандардың барлығын босатуды және бірнеше үкімет тағайындаған жергілікті шенеуніктерді қызметтен босатуды талап етіп наразылық өткізуді жоспарлады. 16 мамырда бірнеше жүз адам Хорог әкімшілігі ғимаратына жақындағанда, әскерилер мен қауіпсіздік күштері газ бен резеңке оқ атты. Зорлық-зомбылық тез өршіді. Тәжік үкіметі ұйымдасқан террористік топтар ГБАО-да тәртіпсіздік тудырмақшы деп мәлімдеп, билік бүкіл ГБАО бойынша аталған террористерді жою үшін қауіпсіздік операциясын бастады. Операция маусымға дейін жалғасты. Үкімет қаза тапқандар саны туралы нақты ақпарат бермей, шамамен 20 адам деп көрсетті, бірақ куәгерлер мен халықаралық құқық қорғау ұйымдары нақты сан кемінде бірнеше ондаған адам болғанын айтты. Памирлерге қарсы қысым басталды. ГБАО-дағы кез келген ықпалды тұлға ұсталып, жүздеген адам қамауға алынды. Тіпті Ресейдегі ГБАО-ның тумалары да әлеуметтік желілерде жағдай туралы жазғаны үшін қудаланды.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Shoppers and traders at Khorog’s bazaar in Gorno-Badakhshan, Tajikistan. Image: Stephen M. Bland/TCA / Times of Central Asia




