Орталық Азиядағы кремний геосаясаты
Орталық Азия кремний мен жасанды интеллекттің (AI) жаңа геосаясатынан шет қалған жоқ. Қазақстан әсіресе белсенділік танытып, маусым айында АҚШ бастаған Pax Silica бастамасына, ал шілдеде Қытай бастаған Дүниежүзілік жасанды интеллект ынтымақтастық ұйымына (WAICO) қосылды. Қазақстан екі бастамаға да қатысқан жалғыз ел, бұл Астананың көпвекторлы дипломатиясына тән құбылыс.
Басқа Орталық Азия елдері WAICO-ға қосылғанымен, Түрікменстан тұрақты бейтараптық ұстанымына сәйкес екі бастамаға да қосылған жоқ. Алайда бейтараптық экономикалық қатысуға кедергі емес, және Түрікменстанның мүмкіндіктерін қарастыру қажет.
Халықаралық ынтымақтастықтың екі тетігі
Екі бастама да бірдей негізгі шындыққа — AI-дің стратегиялық маңызының артуына жауап бергенімен, олар ауқымы мен басымдықтары бойынша ерекшеленеді. Pax Silica AI-дің материалдық және экономикалық негіздеріне, есептеуіш қуатты мүмкін ететін физикалық жеткізу тізбектерін қамтамасыз етуге және үйлестіруге бағытталған, бұл Қытайға тәуелділікті азайтуды көздейді. Ал WAICO AI-дің саяси және нормативтік өлшеміне, басқару, қауіпсіздік стандарттары және халықаралық үйлестіруге басымдық береді, мұнда Бейжің ашық коды бар AI-ді дамыту үлгісі ретінде насихаттай алады.
Бірге алғанда, олар AI тәртібін құрудың екі толықтыратын, бірақ ерекше тәсілін көрсетеді: бірі өнеркәсіптік қуат пен жеткізу тізбегін бақылауға, екіншісі көпжақты ережелерге негізделген. Осыған байланысты Түрікменстанның әлеуетті маңызы бағдарламалық қамтамасыз етуде, жартылай өткізгіш өндірісінде немесе AI реттеуінде емес, әлдеқайда жоғары деңгейде — кремний металлургиясында жатыр.
Газдан кремнийге
Кремний табиғатта көп кездеседі, бірақ оны өнеркәсіптік материалдарға айналдыру энергияны көп қажет ететін процесс. Кварц немесе кварцит кремний ферроқорытпаларын және кремний металын өндіру үшін қолданылады. Ферросилиций негізінен темір және болат өнеркәсібінде тотықсыздандырғыш және легирлеуші қоспа ретінде қолданылады. Кремний металы алюминий қорытпалары мен химия өндірісінде пайдаланылса, ал оның аз бөлігі жартылай өткізгіш өнеркәсібіне қажетті өте жоғары тазалықтағы кремнийге дейін тазартылады.
Ферросилицийді AI чиптеріне тікелей түсетін материал ретінде көрсетуге болмайды. Бірақ бәсекеге қабілетті ферросилиций өндірісін құру кремний металлургиясының кең отбасына алғашқы өнеркәсіптік қадам бола алады. Түрікменстан дәл осы бағытта қадам жасай бастады.
2020 жылы Түрікменстан билігі Өнеркәсіп министрлігі жергілікті ресурстарды пайдаланып металлургиялық кремний өндіруді зерттеп жатқанын хабарлады. Кварц құмы, металл қоспалары және мұнай коксы қолданылып практикалық сынақтар жүргізілді, ал үкімет отандық минералды ресурстарды дамытуды индустрияландыру мен экспортты әртараптандыру стратегиясының бөлігі ретінде ұсынды.
2024 жылдың қаңтарында бұл ниет нақтырақ түрге енді. Түрікменстанның Өнеркәсіп және құрылыс өндірісі министрлігі ферроқорытпа зауытының техникалық-экономикалық негіздемесіне халықаралық тендер жариялады, ол ферросилиций, кремний карбиді және техникалық кремний өндіруді көздейді.
2024 жылғы жобаның техникалық-экономикалық негіздемесі Балкан велаятында жылына 15 000 тонна FeSi75 ферросилиций өндіретін зауыт салуды болжайды. Ұсынылған кешен екі 12 500 кВА пешпен жұмыс істейтін болады.
Тек отандық шикізатқа тәуелді болудың орнына, жоба жақын маңдағы Иран мен Өзбекстаннан кварцит алуды, ал мұнай коксын Түрікменбашы мұнай өңдеу кешенінен жеткізуді көздейді. Электр энергиясы ішкі көздерден, ал өнеркәсіптік қажеттіліктерге Каспий теңізінің тұщытылған суы ұсынылады. Осылайша, Түрікменстан бір ғана ресурсқа ие ел ретінде емес, өнеркәсіптік өңдеу орталығы ретінде көріне алады.
Ондаған жылдар бойы ел орасан зор табиғи газ қорларын негізінен газ экспорттау арқылы пайдаланды. Энергияны көп қажет ететін металлургия тағы бір мүмкіндік береді: ішкі энергияны қарапайым шикізатты жоғары құнды өнеркәсіптік экспортқа айналдыру үшін пайдалану. Түрікменстандағы электр энергиясы әлемдегі ең арзандарының бірі — шамамен 20 доллар/МВт/сағ, бұл мұндай жобаны әсіресе өзекті етеді.
Аймақтағы кремний ресурстарына қол жеткізу, отандық мұнай коксы, арзан энергия және Еуропа мен Азияның ірі нарықтары арасындағы орналасуы — Ашхабадтың басты артықшылықтары.
Кремний өнеркәсібіне алғашқы қадам
Әлбетте, жылына 15 000 тонна ферросилиций өндіретін зауыт Түрікменстанды жартылай өткізгіш державаға айналдыра алмайды. Сондай-ақ FeSi75-тен электрондық сападағы кремнийге технологиялық секіріс оңай емес. Жартылай өткізгіш кремнийі кәдімгі ферроқорытпа өндірісінен әлдеқайда жоғары тазарту стандарттары мен өнеркәсіптік процестерді талап етеді.
Ферросилиций өнеркәсібі кремний шикізатын іздеу және сынау, ірі электр пештерін пайдалану, көміртекті тотықтырғыштарды басқару, энергияны көп қажет ететін үздіксіз өндірісті бақылау және кремний негізіндегі металлургиялық өнімдерді халықаралық нарықта сату тәжірибесін қалыптастырады. Бұл қабілеттердің көпшілігі кремний металын өндіруге жақын, ол да кварцтан электр пештерінде өндіріліп, кейін әлдеқайда күрделі тазартудан өтеді.
Маңыздысы, Ашхабадтың жоспарлары ешқашан тек ферросилициймен шектелмеген. 2024 жылғы тендерде ферросилиций, кремний карбиді және техникалық кремний бір өнеркәсіптік даму аясында біріктірілген.
Бұл кең көзқарас қуантады. Кремний карбидінің дәстүрлі абразивтер мен отқа төзімді материалдардан бастап озық қуат электроникасына дейінгі қолданылу аясы бар, ал техникалық немесе металлургиялық кремний әлдеқайда үлкен қосылған құн тізбегіне жол ашады.
Сондықтан ферросилицийді Түрікменстанның кремний стратегиясының соңғы өнімі ретінде емес, оның өнеркәсіптік кіру нүктесі ретінде қарастыруға болады.
Орталық Азияның кремний географиясы әлі жазылуда
Орталық Азияның посткеңестік экономикалық географиясының алғашқы кезеңі негізінен жер астындағы байлықпен анықталды. Қазақстан мұнай мен уран экспорттады; Түрікменстан сыртқы экономикалық қатынастарын табиғи газға құрды; Өзбекстан алтын, мыс және әртараптандырылған өңдеу өнеркәсібін дамытты.
AI төңірегіндегі жаңа бәсекелестік басқа логиканы енгізуі мүмкін. Ендігі сұрақ тек ресурстарға кім ие екендігі емес, оларды кім өңдей алады, өңдеуге қажетті энергияны кім қамтамасыз ете алады және оларды қауіпсіз халықаралық жеткізу тізбектеріне қоса алады.
Қазақстан қазірдің өзінде айтарлықтай көрініп тұр. Ашхабад үшін мүмкіндік дәл оның бейтараптығы мен мол энергиясын бірнеше нарыққа жеткізу қабілетіне айналдыруда, елдің болашағын бір ғана геосаяси лагерьмен байланыстырмай.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Artist’s impression; image: TCA / Times of Central Asia