АҚШ-тың Орталық Азиядағы ядролық бастамасы
Америка Құрама Штаттары Өзбекстанда шағын модульдік ядролық реакторларды (SMR) ілгерілетіп отыр. Бұл туралы Мемлекеттік хатшы Марко Рубио 19 қазанда Самарқандқа сапары барысында мәлімдеп, технологияны елдің өсіп келеген энергия сұранысымен байланыстырды. Ташкент бұл ретте Ресеймен бірге өзінің ядролық энергетика секторын дамытып жатқанын ескеру қажет.
Ынтымақтастықтың негізгі бағыттары
Рубио АҚШ-Өзбекстан бизнес және инвестициялық кеңесінде сөйлеген сөзінде Американың шағын модульдік реакторларын енгізу және өзбек электр желісі мен газ тарату жүйесін жаңғырту жоспарларын атап өтті. Ол бұл ынтымақтастық үкіметке өсіп келеген энергия сұранысына сай болуға көмектесетінін айтты. Алайда реактор жеткізушісінің атауы, қаржыландыру көздері немесе құрылыс кестесі жарияланған жоқ.
Өзбекстанның бұл технологияға қызығушылығы Рубионың сапарынан бұрын пайда болған. Дүниежүзілік ядролық қауымдастықтың деректеріне сәйкес, 2025 жылдың қарашасында ел Holtec, GE Hitachi және NuScale компанияларының жобаларын зерделеуге қызығушылық танытқан. Ташкент бұл келіссөздерді Ресеймен қазіргі ядролық серіктестігімен қатар жүргізіп отыр.
Шағын реакторлардың техникалық сипаты
Халықаралық атом энергиясы агенттігінің мәліметінше, шағын модульдік реакторлардың қуаты әдетте бір блокқа 300 мегаваттқа дейін жетеді. Олардың құрамдас бөліктерін зауыттарда дайындап, орнында құрастыруға болады. Коммуналдық кәсіпорындар сұраныс өскен сайын шағын блоктарды кезең-кезеңімен қосу мүмкіндігіне ие.
Энергия тапшылығы мен газ мәселесі
Өзбекстан үшін ядролық энергетика ішкі газ өндірісінің төмендеуі жағдайында электрмен жабдықтауды кеңейту әрекетінің бөлігі болып табылады. Бұрын газды таза экспорттаушы болған ел 2023 жылы таза импорттаушыға айналды. 2026 жылдың қаңтар-тамыз айларында газ өндірісі өткен жылмен салыстырғанда 16,3%-ға төмендеп, жабдықтауға қысымды күшейтті. Дүниежүзілік ядролық қауымдастықтың деректері бойынша, 2023 жылы табиғи газ Өзбекстанның электр өндірісінің 76%-ын құраған. Электр станцияларында жағылатын газ көлемін азайту импортқа деген қажеттілікті жеңілдетіп, өнеркәсіпке, соның ішінде мұнай-химия саласына көбірек газ қалдыруы мүмкін.
Ресей жобасы және аймақтық контекст
Ресейдің «Росатом» мемлекеттік корпорациясы Жызақ облысының Фариш ауданында Өзбекстанның алғашқы ядролық кешенін салып жатыр. Жоба екі ірі ресейлік ВВЭР-1000 реакторын екі шағын РИТМ-200Н блоктарымен біріктіріп, шамамен 2,1 гигаватт қуат береді. Шағын реакторлардың әрқайсысы 55 мегаваттқа есептелген. Президенттер Шавкат Мирзиёев пен Владимир Путин маусым айында бейнебайланыс арқылы жобаны іске қосып, бетон құю рәсіміне қатысты. Жоба 2024 жылы алты шағын реактордан тұратын станция салу туралы келісімнен кейін айтарлықтай кеңейді. Жарияланған кесте бойынша, алғашқы шағын блок 2029 жылдың соңында техникалық іске қосылып, ірі блоктар 2030 жылдары ілеседі. Демек, ядролық генерация әлі бірнеше жылдан кейін ғана қолжетімді болады. Өзбекстан сонымен қатар үйлер мен кәсіпорындарға электр жеткізетін желілерді жақсартуы қажет.
Қазақстан да осыған ұқсас жолмен ядролық энергетикаға инвестиция салып отыр. Балқаш көлінің жанындағы Өлкен маңында жоспарланған станция ресейлік технологияны пайдаланады. Мамыр айында қол қойылған ядролық келісім қуаты шамамен 2,4 гигаватт болатын екі ВВЭР-1200 реакторын көздейді. Қазақстанның Атом энергиясы агенттігі жобаның құнын қауіпсіздік пен қосалқы инфрақұрылымды қоса есептегенде шамамен 16,5 млрд доллар деп бағалады. Ел стратегиясы 2050 жылға қарай кемінде үш АЭС салуды талап етеді. Қытайдың Ұлттық ядролық корпорациясы екінші жобаны басқаруға таңдалды. Қазақстан әлемдегі ең ірі уран өндіруші болғанымен, электр станцияларын дамыту шетелдік реактор технологиясы мен тәжірибесін қажет етеді.
Қазақстан мен Өзбекстан ядролық қауіпсіздік саласында ынтымақтастықты бастады. Тамыз айында шенеуніктер Ташкентте кездесіп, экологиялық мониторинг пен трансшекаралық әсерлерді талқылады, Өзбекстан ядролық мамандарды даярлайтын аймақтық орталық құруды да ұсынды.
Вашингтонның Орталық Азияға бағытталған қадамы
Ядролық келіссөздер Вашингтонның Орталық Азиямен коммерциялық байланыстарды нығайту әрекетінің бөлігі болып табылады. Рубионың Самарқандқа сапары Мирзиёевпен келіссөздерді және Орталық Азияның бес елімен C5+1 министрлік кездесуін қамтыды. Бұл жиын 2025 жылдың қарашасындағы Ақ үйдегі аймақ президенттерімен саммиттен кейін өтті. Самарқандтағы журналистерге сөйлеген сөзінде Рубио Вашингтонның бұған дейін аймақпен байланысы шектеулі болғанын мойындады. «Орталық Азия соңғы 20 жылда біздің саясаткерлеріміз тарапынан лайықты назарға ие болмады, бірақ бұл өзгеріп келеді», — деді ол.
C5+1 форматы Қазақстан ұсынған бастамадан өсіп, 2015 жылы ресми түрде іске қосылды, сол кезде Мемлекеттік хатшы Джон Керри Самарқандтағы алғашқы министрлік кездесуіне қатысқан. Соңғы талқылауларда сыни минералдар мен аймақтық инфрақұрылымға инвестицияға басымдық берілді. Осы айдағы кездесуде үкіметтер Орталық Азиядағы минералдарды өңдеуді кеңейтуді және Транскаспий сауда бағытын, яғни Орта дәлізді одан әрі дамытуды қолдады.
Рубионың сапары барысында Өзбекстан жалпы құны шамамен 12 млрд доллар болатын 54 келісім мен перспективалық бастаманы жариялады. Пакет бірнеше саланы қамтиды, олардың ішінде энергетикалық инфрақұрылым мен сыни минералдар басымдыққа ие. Хабарламада жалпы соманың қанша бөлігі қаржыландырылғаны нақтыланбады. Екі ел сондай-ақ Кеңейтілген стратегиялық серіктестік диалогын іске қосты, ал Өзбекстан АҚШ бастаған «Артемида» келісімдеріне қол қойды. Бизнес кеңесте Мирзиёев 2035 жылға дейінгі сауда-технологиялық ынтымақтастықтың бірлескен бағдарламасын ұсынды.
Өзбекстан үшін америкалық реакторларды қарастыру электр сұранысы өсіп, ішкі газ өндірісі төмендеп жатқанда мүмкіндіктерін кеңейтеді. «Росатомның» қолданыстағы жобасы оның ядролық жоспарларының орталығында қала береді, ал америкалық жеткізушілермен келіссөздер реактор жобалары мен серіктестер таңдауын кеңейтуі мүмкін.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Indicative image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
