Орта дәліз: жүк көлемі өсіп, бірақ біртұтас жүйе қалыптаспай тұр
23 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының алаңында АҚШ Нью-Йоркте «Prosperity Through Peace: Investing in the Trans-Caspian Trade Route and TRIPP» атты іс-шара ұйымдастырды. Оған АҚШ, Армения, Әзірбайжан, Грузия, Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстан өкілдері, сондай-ақ жеке сектор өкілдері қатысты. Кездесу Орта дәліз бойындағы аймақтық байланысқа және Транскаспий кәсіпкерлік қорына арналды. Бұл қор — сегіз мемлекеттегі жеке инвестицияларды тартуға бағытталған, АҚШ қолдайтын 201 миллион долларлық коммерциялық емес құрылым. Оны мемлекеттік хатшы Марко Рубио тамыз айында жариялаған болатын, алайда ол TRIPP бастамасынан заңды түрде бөлек құрылым болып қалады.
Негізгі парадокс: сұраныс өскенімен, үйлестіру жоқ
Іс-шара Орта дәліздің басты қайшылығын айқындады. Дәліз Ресей арқылы өтетін бағыттарға балама ретінде қарастырылып келгенімен, бүгінде Вашингтон, Мәскеу, Бейжің, Анкара, Тегеран және Брюссель өз мақсаттарын көздейтін алаңға айналды. Ресейді айналып өтетін бағыттарға сұранысты арттырған геосаяси бытыраңқылық ұлттық, аймақтық және халықаралық бастамалардың біртұтас шеңберге бірігуіне кедергі келтіреді. Нәтижесінде әртараптандыру нақты дербестікке апармайды. Коммерциялық белсенділік жоғары: Әзірбайжан 2026 жылдың алғашқы жеті айында шығыс-батыс және солтүстік-оңтүстік бағыттары бойынша 9,1 миллион тоннадан астам транзиттік жүк тасымалдағанын хабарлады, шығыс-батыс көлемі 16,5 пайызға өсті. Алайда көлемнің өсуі интеграцияны білдірмейді.
Орталық Азия: әр мемлекеттің өз стратегиясы
Бұл айырмашылық қатысушы мемлекеттердің әртараптандыруға көзқарасынан айқын көрінеді, ол көбіне бір тәуелділікті екіншісіне алмастырады. Қазақстан құрлықтық көпір мен Каспийдегі негізгі порттарды ұсынады, бірақ президент Қасым-Жомарт Тоқаев 8 қазанда Түрікменстанның Аваза қаласында өткен саммитте Ресей арқылы өтетін солтүстік-оңтүстік бағыттың «ерекше өзекті» болып қалатынын атап өтті. Өзбекстан Орта дәліз жүгінің 83 пайызын Түрікменстанның Түрікменбашы порты арқылы жіберді. Ал Қырғызстан Қытай басым иеленетін Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолына қатысу арқылы Қазақстанды айналып өтетін бағытқа қол жеткізді, бірақ бұл Бейжің инвестициясына тәуелділікті тереңдетеді. Жүк қазақ порттарынан немесе Түрікменбашыдан шыққанымен, Әзірбайжанға жету үшін Каспийден өтуі керек, бұл Орталық Азияның жекелеген көлік стратегияларын Оңтүстік Кавказбен байланыстырады.
Оңтүстік Кавказ: әртараптандыру мен тәуелділік арасындағы тепе-теңдік
Оңтүстік Кавказ мемлекеттері де осы таңдауға тап болады. Әзірбайжан Түркиямен одақтастығын Ресеймен қалыпқа келтірілген қатынастармен ұштастырады, ол негізінен әзірбайжан аумағы арқылы өтетін солтүстік-оңтүстік саудаға сүйенеді. Грузия үшін Анаклиа терең су порты геосаяси бағдардың сынағына айналды: шілдедегі жарияланымда Қытай бастаған консорциум аталмай қалды, үкімет портты мемлекеттік меншікте ұстап, жеке компанияларға басқартуға беретін «лендлорд» моделін ұсынды, бірақ серіктес те, батыстық үлескер де нақтыланбады. Арменияның маневр жасау мүмкіндігін 2008 жылдан бері Ресей теміржолы еншілес құрылымы басқаратын теміржол шектейді, премьер-министр Никол Пашинянның айтуынша, бұл батыстық пайдаланушыларды тартпайды, сонымен қатар сыртқы саудасының төрттен біріне дейін Иран аумағына тәуелді.
Аймақтық форматтар мен сыртқы күштердің бәсекесі
Аймақтық ынтымақтастық форматтары тиімділікке ортақ мүддеден гөрі бақылау үшін бәсеке үйлестіруді айқындайтынын көрсетеді. 2024 жылы Әзірбайжан, Қырғызстан, Тәжікстан және Өзбекстан Бакуде орналасқан Еуразиялық көлік бағыты халықаралық қауымдастығын (ETRIA) құрды, ол дәліздің оңтүстік тармағында тарифтер мен цифрлық құралдарды үйлестіруге тиіс. Ақпанда Әзірбайжан, Түрікменстан, Өзбекстан және Грузия Ашхабадта жүк тасымалын арттыруға және процестерді цифрландыруға бағытталған жеке хаттамаға қол қойды. Бірақ бұл форматтардың ешқайсысы сегіз дәліз мемлекетін ортақ шешім қабылдайтын органға біріктірмейді. Транскаспий кәсіпкерлік қоры сегізін де қамтиды, алайда ол аймақтық институт емес, АҚШ инвестициялық құралы. Порттар мен бағыттар арасында басымдықтарды белгілейтін аймақтық орган болмағандықтан, әртараптандыру нұсқалар тізімін кеңейткенімен, стратегиялық дербестікті нығайтпайды және таңдауды өз мүдделері бар сыртқы күштерге қалдырады. Сыртқы күштер бытыраңқылықты тереңдетеді, өйткені олар жүк үшін емес, ол өтетін тораптар мен оларды реттейтін ережелерді бақылау үшін бәсекелеседі. Вашингтонның үлесі ең айқын: TRIPP Development Company-дегі жоспарланған 74 пайыздық бақылау үлесі арқылы ол дәліздің батыс сегментінде тұрақты тірек іздейді. Бейжің бұл бәсекеге тікелей араласпай, оны айналып өтуді таңдайды: Қытай–Қырғызстан–Өзбекстан теміржолын дамытатын бірлескен кәсіпорындағы 51 пайыздық үлесі арқылы Қазақстанды айналып өтетін оңтүстік бағыт ашады.
Дереккөз: Jamestown Foundation
Сурет: Economics & Energy (Source: Trend News Agency) / Jamestown Foundation
