Өзбек тілінің мемлекеттік мәртебесіне 37 жыл
Биылғы жылдың 21 қазанында Өзбекстан өзбек тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі берілген 1989 жылғы тарихи заңның қабылданғанына 37 жыл толуын атап өтеді. Бұл құжат ел тәуелсіздік алғанға дейін шамамен екі жыл бұрын қабылданып, тілдің қоғамдық өмірдегі орнын қалпына келтіру жолындағы маңызды қадам болды. Қазіргі уақытта өзбек тілінде Орталық Азияда, Ауғанстанда және әлемнің басқа да аймақтарында миллиондаған адам сөйлейді. Оның тарихы ғасырларға созылып, ақындар, ғалымдар мен реформаторлардың еңбектерімен байи түсті.
Тарихи тамырлар мен әдеби мұра
Өзбек тілі түркі тілдері отбасының қарлұқ тармағына жатады. Ғасырлар бойы оның сөздік қоры мен әдебиеті парсы, араб және Орталық Азияда сөйленетін басқа да тілдердің ықпалына ұшырады. Тіл тарихының ең ерте дереккөздерінің бірі — XI ғасырда ғалым Махмұд әл-Қашғари құрастырған «Диуани лұғат ат-түрк» сөздігі. Онда мыңдаған түркі сөздері, сөз тіркестері және олардың қолданылу мысалдары жазылып, түркі халықтарының тілі мен мәдениеті туралы құнды мәліметтер ұсынылған.
XV ғасыр түркі әдебиетінің тарихында ерекше орын алады. Темір әулеті дәуірінде Герат пен Самарқанд поэзия, ғылым және өнер орталықтарына айналды. Осы кезеңнің ең ықпалды тұлғаларының бірі — 1441 жылы Гератта дүниеге келген Әлішер Науаи. Ол негізінен шағатай тілінде (ескі өзбек тілі) жазды. Парсы тілі аймақтағы әдеби өмірде басым болған кезде Науаи түркі тілінің де терең көркемдік және интеллектуалдық деңгейде туындылар бере алатынын дәлелдеді. 1483–1485 жылдары ол махаббат, әділет, мораль және адам қарым-қатынасы тақырыптарын қамтитын «Хамса» жинағын жазды. 1499 жылы «Мұхакамат әл-лұғатайн» еңбегін аяқтап, түркі және парсы тілдерін салыстырып, өз ана тілінің мәнерлілік мүмкіндіктерін қорғады. Оның мұрасы Әзірбайжан, Қазақстан, Оңтүстік Корея және Жапония сияқты елдерде де ескерткіштер, оқу орындары мен мәдени іс-шаралар арқылы ұлықталады.
Кейінгі ақындар мен тарихшылардың еңбектері әдеби дәстүрді жалғастырды. Үндістанда Бабыр әулетін құрған Захириддин Мұхаммед Бабыр шағатай тілінде өлең жазды және өзінің өмірі, әскери жорықтары мен барған жерлері туралы «Бабырнама» атты автобиографиялық шығарма қалдырды.
Жадид қозғалысы және жаңа дәуір
XX ғасырдың басында жадид қозғалысының пайда болуымен жаңа кезең басталды. Оның реформаторлары білім, журналистика және әдебиет қоғамды жаңғыртуға көмектеседі деп сенді. Олар жаңа мектептер ашып, газеттер шығарып, заманауи әлеуметтік мәселелерді көтерген әдеби жанрларды енгізді. 1906 жылы 27 маусымда Ташкентте «Тараққият» газеті жарық көріп, өзбек ұлттық баспасөзінің тарихында маңызды кезең болды. Қозғалыс әдебиет пен театрды да өзгертті. 1911 жылы Махмұдқожа Бехбуди «Падаркуш» пьесасын жазды, ол алғашқы заманауи өзбек драмасы ретінде танылды. Абдулла Қодиридің «Өткен күндер» романы 1920 жылдары сериялық түрде жарияланып, 1926 жылы кітап болып шықты және алғашқы өзбек романы саналады. Мунавварқори Абдурашидханов, Абдулла Авлони және Хамза Хакимзада Ниязи сияқты басқа да реформаторлар заманауи білімді насихаттап, жазба өзбек тілін кеңірек оқырманға жеткізуге үлес қосты.
Кеңес дәуірі өзгерістер әкелді, олардың кейбіреуі ауыр зардаптарға әкелді. Өзбек тілі жазу жүйесінде үлкен реформаларға ұшырап, араб жазуынан латынға, кейін кириллге көшті. Орыс тілі мемлекеттік басқару, жоғары білім және әкімшілік салаларда күшейе түсті. 1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргін елдің интеллектуалдық қауымдастығын күйретті. Абдулла Қодири, Чолпан және Абдурауф Фитрат сияқты атақты жазушылар Сталиннің тазалауы кезінде атылды. Осы қиындықтарға қарамастан, өзбек тілі күнделікті өмірде, білім мен әдебиетте кеңінен қолданылды. Ойбек, Ғафур Ғұлам және Абдулла Қаһһар сияқты жазушылар бірнеше буын оқырманға танымал роман, поэзия және әңгімелер жазды.
Тәуелсіздік және қазіргі жағдай
1989 жылғы 21 қазанда Өзбекстан «Мемлекеттік тіл туралы» заңды қабылдап, өзбек тіліне ресми мәртебе берді. Бұл шешім 1991 жылғы 31 тамыздағы тәуелсіздік декларациясынан бұрын қабылданып, ұлттық егемендік жолындағы маңызды жетістік болды. Тәуелсіздіктен кейін Өзбекстан өзбек тілінің мемлекеттік басқару, білім және ресми қарым-қатынаста қолданылуын кеңейту шараларын енгізді. Ел латын әліпбиін қалпына келтіруге кірісті, алайда кирилл әлі де кеңінен қолданылады.
Соңғы жылдары үкімет өзбек тілінің орнын нығайту үшін қосымша шаралар қабылдады. 2019 жылғы 21 қазанда Президент Шавкат Мирзиёев мемлекеттік тілдің рөлі мен беделін арттыруға бағытталған жарлыққа қол қойды, оның ішінде Министрлер Кабинеті жанынан арнайы департамент құру қарастырылды. 2020 жылы Өзбекстан 21 қазандағы мерекені ресми түрде Өзбек тілі күні деп бекітіп, оған ұлттық күнтізбеде тұрақты орын берді. Осы саясаттармен қатар, білім және мәдени бағдарламалар жастарды өзбек әдебиетімен танысуға ынталандырады. «Ёш китобхон» республикалық байқауы жастар арасында оқуға қызығушылықты арттырса, «Жонажон ўзбек тилим» сияқты бастамалар тілге арналған шығармашылық жұмыстарды қолдайды. Мектептер, университеттер мен мәдени мекемелер 21 қазанда әдеби кездесулер, поэзия кештері және жазу байқауларын өткізеді. Сонымен қатар, өзбек тілінің цифрлық медиа, онлайн басылымдар және білім беру ресурстарында қолданылуының артуы оның дамуына жаңа мүмкіндіктер туғызды.
Дереккөз: Eurasia Review
Сурет: Shohizinda Necropolis Samarkand Uzbekistan / Eurasia Review
