Өзбекстан Арал теңізі бойынша ауқымды жобалар топтамасын дайындады
Өзбекстан Халықаралық Аралды құтқару қорына (IFAS) төрағалық ететін 2027–2029 жылдарға жалпы құны 3,3 млрд доллар болатын 133 жобаны әзірледі. Бастамалар су инфрақұрылымын жаңғыртуды және су тасқыны мен қуаңшылыққа қарсы аймақтық ерте ескерту жүйесін құруды қамтиды. Бұл туралы Өзбекстан президентінің ресми порталында жарияланған ақпаратта көрсетілген.
Жобаларды қаржыландыру халықаралық даму банктері мен климаттық қорлар арқылы жүзеге асырылуы жоспарланып отыр. Аталған 3,3 млрд доллар — ұсынылған жобалардың болжамды құны, ал бөлінген қаражат емес. Бұл айырмашылық қаржыландыру көздерінің әлі де келісілуі қажет екенін көрсетеді.
Қарақалпақстанда орман алқаптарын отырғызу
Жеке 5 қарашадағы президент қаулысына сәйкес, Өзбекстан Қарақалпақстандағы кеуіп қалған Арал теңізі табанының 50 мың гектар аумағына орман отырғызуды жоспарлап отыр. Жұмыстар 2027 жылдың 1 сәуірінде басталады. Ашық табанға ағаш пен бұта отырғызу топырақты тұрақтандырып, тұзды шаңның таралуын шектеуге көмектеседі. Қарақалпақстан — Арал теңізінің кебуінен ең көп зардап шеккен өңірлердің бірі.
Аймақтық ынтымақтастық және экологиялық дағдарыс
Бес Орталық Азия мемлекеті IFAS қорын 1993 жылы Арал теңізі дағдарысына жауап ретінде құрған. Қор Әмудария мен Сырдария бассейндерінде су ресурстарын басқару және қоршаған ортаны қорғау саласындағы аймақтық ынтымақтастықты үйлестіреді. Өзбекстан қорға төрағалықты 2027 жылы Қазақстаннан қабылдайды.
Арал теңізі кеңестік кезеңдегі ирригациялық жобалар суды екі негізгі өзеннен ауыл шаруашылығына, әсіресе мақта өсіруге бұрғаннан кейін айтарлықтай тартылды. 2007 жылға қарай теңіз бастапқы су көлемінің шамамен 90 пайызын жоғалтты. Бұл балық шаруашылығы қауымдастықтарын күйретіп, тұзбен жабылған табанды ашып, егін алқаптарына зиян келтіретін және қоғамдық денсаулыққа қауіп төндіретін шаңды дауылдарды тудырды. Кейбір шаңды дауылдар ғарыштан көрінетіндей ауқымды болып, аймақ бойынша тұз бен агрохимиялық қалдықтарды тасымалдайды.
Көміртек кредиттері және қосымша бастамалар
Өзбекстан жаңа өсімдіктер сіңіретін көмірқышқыл газына байланысты көміртек кредиттерін сату арқылы кіріс табуға да үміттенеді. Қаулы шетелдік серіктестермен келіссөздер жүргізуді талап етіп, жоба шығындарынан кейінгі таза түсім Қарақалпақстанның жергілікті бюджетіне түсуін белгілейді. Сонымен қатар жоспарлар ауыз суға қолжетімділікті жақсартуды және Әмудария мен Сырдария бассейндері үшін ортақ дерекқор құруды қамтиды.
Бөлек зерттеу Арал теңізінің бір бөлігінде су жамылғысын қалпына келтіру ашық шөгінділерден 605 млн метрикалық тоннаға дейін CO₂ шығарылуының алдын алуы мүмкін екенін көрсетті. Зерттеушілер бұл болдырмаған шығарындылардың ықтимал құнын көміртек кредиттерінде 3,6 млрд доллардан 18 млрд долларға дейін бағалады.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Abandoned boats on the former Aral Sea bed at Moynaq. Photo: Stephen M. Bland / Times of Central Asia
