Аударымдар экономикасы және әйелдер кәсіпкерлігі
Еңбек миграциясы Өзбекстан экономикасының ажырамас бөлігіне айналды. Ресей, Қазақстан, Оңтүстік Корея және Түркия сияқты елдерге жұмыс іздеп кеткен азаматтардың аударымдары отбасылардың негізгі табыс көзі болып, валюта түсімдерін арттырып, экономикалық тұрақтылыққа ықпал етеді. 2025 жылы Өзбекстанға аударымдар көлемі 2024 жылмен салыстырғанда 28%-ға өсіп, 18,9 млрд долларды құрады. Алайда бұл қаржы ағындарының әйелдерге әсері күрделірек: көп жағдайда аударымдар «жүйеден тыс» табыс ретінде қаралып, несие алу үшін қажетті құжаттық растау немесе несие тарихы ретінде есепке алынбайды.
Жаңа бастама: аударымдар несие тарихы ретінде
2026 жылдың наурызында Халықаралық ауылшаруашылық даму қоры (IFAD) мен Еуропалық одақ Өзбекстанның жетекші банктерінің бірі «Hamkorbank»-пен бірлесіп пилоттық бағдарламаны іске қосты. Бағдарлама аясында несиелік скоринг моделі қарыз алушының төлеу қабілетін бағалау үшін аударымдарды пайдаланады. Бұл әсіресе несиеге қол жеткізуде қиындықтарға тап болатын ауылдық әйелдер үшін маңызды: олар ресми несие алып, шағын бизнеске инвестиция салып, несие тарихын қалыптастыра алады. Сонымен қатар, кемінде 50%-ы әйелдер болатын 900 ауыл тұрғыны бизнес және қаржылық сауаттылық тренингтерінен өтеді, ал 100 қатысушы кәсіпорынды басқару бойынша тәлімгерлік алады.
Әйелдердің несиеге қолжетімділігі: мәселенің мәні
Дүниежүзілік банктің деректері бойынша, Өзбекстанда әйелдер тіркелген микро, шағын және орта кәсіпорындардың үштен бір бөлігіне жуығын иеленсе де, оларға берілетін несиелердің тек 14%-ын ғана алады. Бұл кепілдік мүліктің шектеулілігімен және бизнес дағдыларының жетіспеушілігімен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар, UN Women ұйымының 2023 жылғы бағалауы бойынша, әлемде әйелдер ақысыз күтім және үй шаруасына ерлерге қарағанда күніне 2,8 сағат артық уақыт жұмсайды, бұл олардың бизнеске уақыт бөлуіне кедергі келтіреді. Егер аударымдар табысты растау ретінде есептелсе, көптеген әйелдер ресми жұмыс орнынсыз-ақ несие ала алады.
Нақты мысалдар мен болашақ перспективалар
Батыс Өзбекстандық Азиза есімді әйел күйеуі шетелде жұмыс істегендіктен, аударымдар есебінен көршілеріне қолмен киім тігеді. Ол жаңа бағдарлама туралы достарынан естіп: «Мен аударымдардың несие алуға есептелетінін білмеппін. Бұрын несие алу үшін көп қиындық көрдім. Енді осы модель арқылы мүмкіндік туады деп үміттенемін», – дейді. Шығыс өңірдегі Мадина қаржылық сауаттылық тренингіне қуанышты: «Ақшаны дұрыс басқаруға деген сенімділігім арта түсті». Оңтүстіктен келген Карима шағын наубайхана ұстайды және бағдарламаға қатысуға ниетті, өйткені көптеген адамдар банк жазбасы немесе несие тарихы болмағандықтан несие ала алмаған. Ол несие алып, қосымша жұмысшы жалдап, бизнесін кеңейтпек.
Қорытынды: аударымдардан тұрақты бизнеске
Осындай бағдарламалар Өзбекстанға аударымдарды тұрақты жергілікті бизнес пен жұмыс орындарына айналдыруға көмектесе алады, бірақ олар тек несие берумен шектелмеуі керек. Несиеге қол жеткізуде қиналған әйелдерге кепілдік мәселесінде практикалық қолдау және бюджетті жоспарлау бойынша оқыту қажет. Шетелден келетін ақшаға тәуелді отбасылар үшін жергілікті табыс табу қаржылық тәуелсіздікке қадам болып табылады. Алайда аударымдар есебінен қаржыландырылған бизнес өзін-өзі ақтамаса, миграцияға тәуелділікті ұзартуы мүмкін. Сондықтан бағдарламалар әйелдерге тұтынушылар базасын кеңейтуге көмектесіп, олардың бизнестері өсіп, қосымша жұмысшылар жалдауына ықпал етуі керек.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: TCA / Times of Central Asia
