Электромобильдер және Қырғызстанның жасыл өтуіндегі олқылықтар

Opinion: Charging Cars from Balconies – The Gaps in Kyrgyzstan’s Green Transition
EV being charged from a condo balcony using two extension cords connected together and hung from a tree presents a fire hazard; all images courtesy of the authors / Times of Central Asia

Қырғызстанның жасыл энергетикаға көшуі: мақсат пен іс жүзіндегі айырмашылық

Қырғызстан климаттық өзгерістерге қарсы күресте алдыңғы қатарда болуға ұмтылып, жаңартылатын энергия көздерін дамытуға белсенді қадамдар жасап отыр. Атап айтқанда, 2026–2030 жылдарға арналған Жаңартылатын энергия көздерін дамыту бағдарламасы қабылданды. Алайда Орталық Азияның басқа мемлекеттерімен салыстырғанда, елдің жасыл трансформациясы бірқатар негізгі аспектілерде қарама-қайшы сипат алып отыр.

Бір жағынан, мемлекеттік стратегиялар, жасыл өтуге қатысты міндеттемелер және электромобильдерді импорттауға берілген квоталар экологиялық таза көлікті белсенді ілгерілету әсерін қалдырады. Екінші жағынан, инфрақұрылымның жеткіліксіздігі, зарядтау станцияларының тапшылығы, техникалық және нормативтік олқылықтар жан-жақты өзгерісті тежейді. Нәтижесінде электромобильдерді импорттау мен пайдалануды ынталандыру шаралары зарядтау инфрақұрылымын кеңейтуден асып түсті.

Пәтер тұрғындарының қиындықтары

Бішкек көшелерінде жүріп-тұрғанда электромобиль иелерінің жағдайы айқын көрінеді: жеке үй иелері гараждарына немесе аулаларына зарядтау станцияларын орната алатындықтан, пәтер тұрғындарына қарағанда әлдеқайда көп практикалық артықшылыққа ие. Статистикаға сәйкес, Бішкектің тұрғын үй қорында көппәтерлі үйлер басым: тіркелген 205 мың пәтерге небәрі 90 мыңға жуық жеке тұрғын үй келеді, яғни арақатынас 2,2-ден астам. Пәтер тұрғындары үшін тұрғын үй аулаларында арнайы инфрақұрылымның болмауы ыңғайлы әрі қауіпсіз зарядтауға қолжетімділікті шектейді.

Тиісті түрде орнатылған зарядтау станцияларының жоқтығы қауіпті, «өз қолымен жасалған» шешімдерге әкеледі. Көптеген электромобиль иелері пәтер терезелерінен көшеге дейін ұзартқыш сымдарды тартып, айналма жолдарды қолданады. Азаматтар қауіпті шешімдерге барып, ескірген электр сымдарына шамадан тыс жүктеме түсіргенде, бұл қауіпті зарядтау әдісі инфрақұрылымдық кедейліктің эстетикалық белгілерін де көрсетеді.

Атын атамауды өтінген электромобиль дилері бізге былай деді: «Басты алаңдаушылық — өрт қаупінің жоғарылығы: бұл ұзартқыш сымдар зарядтауға қажетті ұзақ мерзімді, жоғары қуатты беруге арналмаған, бұл кабельдердің қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, құрғақ, ыстық жаз бен қыстағы айтарлықтай температура ауытқуларымен сипатталатын біздің климатты ескерсек, қысқа тұйықталу қаупі артады, бұл электромобиль батареясына ғана емес, ғимараттың ішкі электр сымдарына да зиян келтіруі мүмкін».

Нормативтік олқылықтар мен қақтығыстар

Осы мәселелерді ескере отырып, нақты нормативтік негіздер бұл тәуекелдерді азайта алады, бірақ қазіргі уақытта үйде жасалған зарядтау орындары айналасында олқылық бар. Бішкектің пәтер иелері қауымдастықтары мен мүлік басқару компаниялары арасында сыртқы электромобиль зарядтағыштарын орнатуға қатысты бірыңғай ережелер жоқ. Салдарынан көппәтерлі үйлердің аулалары қақтығыстардың ошағына айналды: тұрғындар тұрақ орындарын иемдену, ортақ электр энергиясын пайдалану және уақытша, қолдан жасалған сымдарды орнату мәселелері бойынша дауласады.

Бұл тұйықтан шығудың логикалық жолы — зарядтау инфрақұрылымын жаңа тұрғын үй кешендерін жобалау кезеңіне қосу болар еді. Алайда Бішкектегі қазіргі құрылыс жобаларын бақылау көңіл қонымсыз шындықты көрсетеді: құрылыс компаниялары электрлендіру үрдісін негізінен елемейді. Сәулеттік жоспарлау кезеңінде де, іргетас қалау барысында да олар электромобильдерге арналған негізгі инфрақұрылымды қоспайды, осылайша бұл мәселені болашақ тұрғындарға артып кетеді.

Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасының ерекшелігі

Құрылыс компанияларын жасыл энергетикаға тартудың нормативтік тәсілі дәйекті емес. Vesti.kg-тің мәліметінше, 2026 жылғы 28 қыркүйектегі түзету Құрылыс, сәулет және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық министрлігіне коммерциялық көпқабатты тұрғын үйлерді жобалау талаптарына жаңартылатын энергия қондырғыларын қосуды міндеттейді. Алайда «Менин Уйүм» («Менің үйім») мемлекеттік тұрғын үй бағдарламасы аясындағы жобалар бұл талаптан босатылған.

Реттеушінің логикасы түсінікті: шаршы метр құнының өсуін болдырмау және тұрғын үйді азаматтар үшін қолжетімді ұстау. Алайда бұл тәсіл «жарылуға дайын тұрған бомбаны» отырғызады. Әлеуметтік тұрғын үйді міндетті экологиялық және инженерлік жаңғыртудан босату арқылы мемлекет жасыл өту мен электрлендірудің барлық ауыртпалығын жеке құрылыс компаниялары мен коммерциялық секторға артады. Нәтижесінде жаппай тұрғын үй секторы ұзақ жылдар бойы заманауи энергия тиімді инфрақұрылымнан және электромобильдерге арналған нысандардан оқшауланып қалу қаупіне ұшырайды.

Сарапшылар пікірі

Анықталған даму және инфрақұрылымдық кедергілерге сараптамалық баға алу үшін біз тәжірибелі сәулетшіге жүгіндік. Қырғызстан Сәулетшілер одағының мүшесі, Қалалық даму қорының тең құрылтайшысы және ADD сәулет-даму компаниясының бас директоры Нурислам Мырзаканов былай деп түсіндірді:

«Тұрғын үй кешені шегінде зарядтау хабын құру кемінде үш қосымша техникалық және инженерлік келісім қабатын алуды талап етеді. Бішкектегі құрылыс компанияларының басым көпшілігі салған тұрғын үй кешендерін ұзақ мерзімді басқаруды өз қолында ұстауды жоспарламайды, оларды аяқталғаннан кейін бірден тұрғындарға тапсыруды таңдайды. Салдарынан құрылыс компаниялары тек міндетті қала құрылысы минимумдарын орындауға, мысалы, нысан үшін белгілі бір тұрақ орындарының санын қамтамасыз етуге ғана назар аударады.

«Нәтижесінде электромобильдерді зарядтау станциялары мен шатырдағы күн панельдерін біріктіру құрылыс нарығы тарапынан заманауи ғимараттың инженерлік инфрақұрылымының стандартты құрамдас бөлігі ретінде қарастырылмайды. Керісінше, ол жеке, бөлек бизнес бастамасы ретінде қабылданады, оның ішінде құрылыс компаниялары тиісті тәуекелдер мен енгізу шығындарын үшінші тарап операторларына немесе тұрғындардың өздеріне артуды жөн көреді.

«Кез келген технологиялық инновация, соның ішінде зарядтау хабтары мен күн панельдері бастапқы орнатуды ғана емес, сонымен қатар үздіксіз, кәсіби техникалық қызмет көрсетуді талап етеді. Сондықтан құрылыс компанияларының инженерлік жүйелерді күрделендіруге ешқандай ынтасы жоқ. Қазіргі жағдайда мұндай нысандарды ұстау жауапкершілігін қай субъект ақылға қонымды түрде өз мойнына ала алатыны белгісіз».

Урбанист Атай Самыбекпен сұхбатта атап өтілген екінші негізгі фактор — Қырғызстандағы тұрғын тұтынушылар үшін электр энергиясының салыстырмалы түрде арзандығы. Ол атап өткендей, «электр тарифтерінің салыстырмалы түрде төмендігі жалпы халық арасында баламалы энергия өндіруге шұғыл сұраныстың жоқтығын білдіреді». Сонымен бірге, Мырзаканов атап өткендей, коммерциялық секторда жағдай басқаша: «Бизнес үшін жаңартылатын энергия көздерін (ЖЭК) енгізу операциялық шығындарда нақты, тікелей үнемдеуге әкеледі. Сонымен қатар, нормативтік база энергия тиімділігі жоғары ғимараттар үшін салықтық жеңілдіктерді ұсынады. Сондықтан жаңартылатын энергия мен инфрақұрылымға ұзақ мерзімді инвестициялар бизнес үшін мағыналы».

Дереккөз: Times of Central Asia

Фото: EV being charged from a condo balcony using two extension cords connected together and hung from a tree presents a fire hazard; all images courtesy of the authors / Times of Central Asia