C5+1 форматы және Орталық Азия шекарасының анықтамасы
Қазіргі дипломатияда Орталық Азия деп әдетте бес посткеңестік мемлекетті – Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанды атайды. Алайда бұл шекаралар қаншалықты тұрақты және оларды кім анықтайды? C5+1 форматының пайда болу тарихы осы сұрақты қайта көтереді.
Саяси Орталық Азия және C5
Саяси тұрғыдан анықтама салыстырмалы түрде нақты. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бес мемлекет біртіндеп географиялық топтамадан жеке саяси санатқа айналды. 2015 жылы Самарқандта қабылданған бірлескен декларация АҚШ пен бес Орталық Азия мемлекеті арасындағы тұрақты ынтымақтастықты бекітті. Ауғанстан аймақтық күн тәртібінде болғанымен, форматқа кірмеді.
«Бес плюс сыртқы серіктес» моделі кейін кең таралды. Германия Z5+1 формуласын қолданады, ал Жапония, Оңтүстік Корея, Еуропалық Одақ, Қытай, Үндістан, Ресей, Италия және Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі сияқты серіктестермен ұқсас механизмдер жұмыс істейді. Бұл форматтардың көбеюі сыртқы серіктестердің C5-ті дербес аймақтық актор ретінде қабылдай бастағанын көрсетеді.
Тарихи-мәдени және стратегиялық көзқарастар
Алайда саяси Орталық Азия – аймақты қараудың жалғыз жолы емес. ЮНЕСКО-ның «Орталық Азия өркениеттерінің тарихы» көптомдық жобасы аясында аймақ әлдеқайда кең түсінілді: бес посткеңестік республикамен қатар Ауғанстан, солтүстік-шығыс Иран, Пәкістан, солтүстік Үндістан, батыс Қытай және Моңғолия кірді. Бұл қатаң саяси шекаралар емес, ұзақ мерзімді мәдени-тарихи байланыстармен қалыптасқан кеңістік.
Осы аяда 2005 жылы Фредерик Старр «Үлкен Орталық Азия» тұжырымдамасын ұсынды. Бұл – аймақты қараудың үшінші, стратегиялық жолы. Старрдың идеясы географиялық картаны қайта салу емес, АҚШ саясатын өзгерту болатын. Оның пікірінше, бес посткеңестік республика мен Ауғанстанды кеңірек экономикалық және инфрақұрылымдық шеңберде қарастыру керек, өйткені қауіпсіздік, сауда, энергетика, көлік және Оңтүстік Азияға шығу бір-бірімен тығыз байланысты.
2014 жылы жарияланған қазақ-америкалық сарапшылар есебі «Central Asia Six Plus One» тұрақты механизмін құруды ұсынды. Бұл үкіметаралық келісім емес, сарапшылық ұсыныс еді. Старрдың соңғы мәліметтері бойынша, кеңірек формат идеясы кейін дипломатиялық деңгейге жетіп, жоғары лауазымды америкалық шенеуніктер талқылаған.
Ауғанстан және C5 шектеулері
Бүгінде бұл мәселе қайта өзекті болды, бірақ Ауғанстанда батыс әскери қатысуы жоқ және мүлдем басқа саяси ортада. 2026 жылдың сәуірінде Кабулда бірінші «Ауғанстан – Орталық Азия консультативтік диалогы» өтті, оған бес Орталық Азия мемлекетінің өкілдері қатысты. Форматтың атауының өзі Ауғанстан мен Орталық Азияны диалогтың екі жағы ретінде көрсетеді.
Алайда Кабул кеңірек түсіндіруді насихаттайды. Ауған билігі «аймақтық конвергенция» туралы айтып, Ауғанстанды оқшауланған аумақ емес, Орталық және Оңтүстік Азияны байланыстыратын кеңістік ретінде көрсетуге тырысады. Бұл – Ауғанстанның қалаған аймақтық архитектурасы туралы көзқарасы. C5 елдері сақтық танытады: олар тұрақты Ауғанстанға мүдделі, сауданы кеңейтіп, көлік және энергетикалық жобаларды қолдайды, бірақ әзірге бұл Орталық Азияның саяси шеңберін қайта қарау емес, көрші елді аймақтық процестерге тарту туралы.
C5 ішінде де екпін айырмашылықтары бар. Өзбекстан ең кең тұжырымды ұсынады: 2025 жылы Шавкат Мирзиёев Ауғанстанды «шеткері емес, ортақ аймағымыздың табиғи бөлігі» деп мәлімдеді. Ташкент үшін оны қосу Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы көлік-экономикалық байланыспен тығыз байланысты. Қазақстан сақтырақ сөйлегенімен, Ауғанстанды оқшаулауға тұрақты түрде қарсы. Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдемелері елді қайта құруға, оны аймақтық және халықаралық процестерге тартуға, сауда, инфрақұрылым және көлік байланыстарын дамытуға баса назар аударады. Бұл көзқарас Қазақстанның «нөлдік қосынды» логикасын жоққа шығаратын кеңірек сыртқы саяси қағидатына сәйкес келеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Фото: @TCA / Times of Central Asia
