C5+1 форматы және Орталық Азия шекарасының анықтамасы
Қазіргі дипломатияда Орталық Азия деп әдетте бес посткеңестік мемлекетті – Қазақстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан және Өзбекстанды атайды. Алайда аймақтың шекарасы қаншалықты тұрақты және оны кім анықтайды? Бұл сұрақ C5+1 форматының пайда болу тарихына байланысты қайта өзекті болып отыр.
АҚШ-тың қатысуымен өтетін C5+1 форматының шығу тегі туралы жаңа деректер осы мәселені көтереді. «Үлкен Орталық Азия» тұжырымдамасының жүйелі жақтаушысы Фредерик Старрдың жазбасына сәйкес, американдық аймақтық механизмнің алғашқы талқылауларында Ауғанстанды қосу мәселесі қарастырылған. Олай болса, формула C6+1 болуы мүмкін еді. Бұл эпизод Ауғанстанның «алтыншы ел» болуы ықтималдығымен емес, C5+1 2015 жылы іске қосылғанға дейін-ақ аймақты түсінудің әртүрлі тәсілдері болғанымен қызықты.
Саяси Орталық Азия және C5
Саяси тұрғыдан анықтама салыстырмалы түрде нақты. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бес мемлекет біртіндеп географиялық топтамадан жеке саяси категорияға айналды. C5+1 осы логиканы көрсетеді. 2015 жылғы 1 қарашада Самарқандта қабылданған бірлескен декларация АҚШ пен бес Орталық Азия мемлекеті арасындағы тұрақты ынтымақтастықты орнатты. Ауғанстан аймақтық күн тәртібінде болғанымен, форматқа кірмеді.
«Бес плюс сыртқы серіктес» моделі кейін кең таралды. Германия Z5+1 формуласын қолданады. Ұқсас механизмдер Жапония, Оңтүстік Корея, Еуропалық Одақ, Қытай, Үндістан, Ресей, Италия, Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі және басқа серіктестермен жұмыс істейді. Бұл форматтардың көбеюі сыртқы серіктестердің C5-ті дербес аймақтық актор ретінде қарайтынын, ал бес елдің өздері де осы қабілетте әрекет ететінін көрсетеді.
Тарихи-мәдени және стратегиялық өлшемдер
Алайда саяси Орталық Азия – аймақты көрудің жалғыз жолы емес. ЮНЕСКО-ның «Орталық Азия өркениеттерінің тарихы» көптомдық жобасы аясында аймақ әлдеқайда кең түсінілді: бес посткеңестік республикамен қатар Ауғанстан, солтүстік-шығыс Иран, Пәкістан, солтүстік Үндістан, батыс Қытай және Моңғолия кірді. ЮНЕСКО бұл қатаң саяси шекаралар емес, ұзақ мерзімді мәдени-тарихи байланыстармен қалыптасқан аймақ екенін атап өтті. Бұл «дұрыс» балама карта емес, аймақтың саяси, тарихи және өркениеттік шекаралары сәйкес келмейтінін көрсетеді.
Осы жағдайда Старр 2005 жылы «Үлкен Орталық Азия» тұжырымдамасын ұсынды. Бұл – аймақты көрудің үшінші, стратегиялық тәсілі. Оның идеясы географиялық картаны қайта салу емес, американдық саясатты өзгерту еді. Старрдың пікірінше, бес посткеңестік республика мен Ауғанстанды кеңірек экономикалық және инфрақұрылымдық шеңберде қарастыру керек. Қауіпсіздік, сауда, энергетика, көлік және Оңтүстік Азияға шығу тым тығыз байланысты болды. 2014 жылы жарияланған қазақ-американдық сарапшылар есебі «Алға қарай: Қазақстан және Америка Құрама Штаттары» атты құжатта АҚШ, Орталық Азия елдері және Ауғанстанды қамтитын тұрақты «Орталық Азия алты плюс бір» механизмін құруды ұсынды. Бұл үкіметаралық келісілген формат емес, сарапшылық ұсыныс болатын. Алайда Старрдың соңғы баяндауы бойынша, кеңірек формат идеясы кейін дипломатиялық деңгейге жетіп, жоғары лауазымды американдық шенеуніктер талқылаған.
Ауғанстан және C5 шектеулері
Бүгінде бұл мәселе қайта өзекті, бірақ Ауғанстанда батыс әскери қатысуы жоқ және мүлдем басқа саяси ортада. 2026 жылдың сәуірінде Кабулда бірінші «Ауғанстан – Орталық Азия консультативтік диалогы» өтті, оған бес Орталық Азия мемлекетінің өкілдері қатысты. Форматтың атауының өзі Ауғанстан мен Орталық Азия диалогтың екі жағы ретінде көрінетінін білдіреді. Алайда Кабул кеңірек түсіндіруді насихаттайды. Ауған билігі «аймақтық конвергенция» туралы айтып, Ауғанстанды оқшауланған аумақ емес, Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы байланыстырушы кеңістік ретінде көрсетуге тырысады. Бұл – Ауғанстанның қалаған аймақтық архитектурасы туралы көзқарасы. C5 елдері сақтық танытады. Олар тұрақты Ауғанстанға мүдделі, сауданы кеңейтіп, көлік және энергетикалық жобаларды қолдайды. Алайда әзірге бұл Орталық Азияның саяси негізін қайта қарау емес, көрші елді аймақтық процестерге тарту туралы.
C5 ішінде де екпін айырмашылықтары бар. Өзбекстан ең кең тұжырымды ұсынады. 2025 жылы Шавкат Мирзиёев Ауғанстанды «шеткері емес, ортақ аймағымыздың табиғи бөлігі» деп мәлімдеді. Ташкент үшін оны қосу Орталық және Оңтүстік Азия арасындағы көлік-экономикалық байланыспен тығыз байланысты. Қазақстан сақтырақ тіл қолданады, бірақ Ауғанстанды оқшаулауға дәйекті түрде қарсы. Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдемелері елді қайта құруды, оны аймақтық және халықаралық процестерге тартуды, сауда, инфрақұрылым және көлік байланыстарын дамытуды баса көрсетеді. Бұл тәсіл Қазақстанның «нөлдік сома» логикасын жоққа шығаратын кеңірек сыртқы саяси қағидатына сәйкес келеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: @TCA / Times of Central Asia
