Кіріспе: географиялық шекарадан тыс қауіп
«Ислам мемлекетінің Хорасан провинциясы» (ИГИЛ-Хорасан) трансұлттық желілерін дамытып, Орталық Азияға төнетін қауіпті бағалауды күрделендіреді. Топ аумақтық амбицияларын да сақтап отыр. Дәстүрлі тәсіл — Ауғанстанның солтүстік провинцияларындағы ахуалды, Тәжікстан, Өзбекстан және Түрікменстан шекараларына жақындығын, содырлар санын және көрші мемлекеттерге ену мүмкіндігін бақылауға негізделеді.
БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің аналитикалық қолдау және санкцияларды бақылау тобының тамыздағы есебі (9 маусымға дейінгі деректер) Ауғанстандағы лаңкестік топтардың әрекет ету қабілеті көрші елдер мен Орталық Азия үшін тұрақты қауіп болып қалатынын атап өтті. Есепте ИГИЛ-Хорасанның Ауғанстанның солтүстігіне қарай жылжығаны, «Талибан» және Пәкістан операцияларынан кейін ауыр шығынға ұшырап, қайта құрылу үстінде екені айтылған.
Алайда тек Ауғанстан шекарасын бақылау жеткіліксіз. ИГИЛ-Хорасанның Орталық Азиялық өлшемі топтың Ауғанстандағы әрекеттерін, бес орталықазиялық мемлекетке төнетін тәуекелдерді және аймақтан шыққан кейбір адамдардың одан тыс жерде әрекет ететін трансұлттық желілерге қатысуын қамтиды.
Ескі желілер және жаңа құрылымдар
ИГИЛ-Хорасанның Орталық Азиялық өлшемі бірден пайда болған жоқ. Топ Ауғанстан-Пәкістан аймағында пайда болғанға дейін де сол жерде Орталық Азиядан шыққан адамдар құрған қарулы ұйымдар белсенді болды. Олардың қатарында Өзбекстан ислам қозғалысы (ӨИҚ) болды, ол әр кезеңде «әл-Каида» және «Талибан»-мен байланыста болған. 2014 жылы «Ислам мемлекеті» «халифат» жариялады, ал бір жылдан кейін ӨИҚ фракциясы оған адалдық ант берді.
Экстремистік желілерді зерттеуші Лукас Уэббер мен Орталық Азия саясаты мен қауіпсіздігінің тұрақты талдаушысы Брюс Панниер ӨИҚ-пен байланысты өзбек тіліндегі үгіт-насихат инфрақұрылымының ИГИЛ-Хорасанның Орталық Азия аудиториясына ықпал етудегі рөлін атап өтті. Олардың талдауы Global Network on Extremism and Technology (GNET) басылымында жарияланды.
Аймақтың ескірген содырлық ұйымдары ИГИЛ-Хорасанға толығымен сіңіп кеткен жоқ. БҰҰ-ның 2025 жылғы шілдедегі есебі ӨИҚ мүшелері мен басқа топтардың жауынгерлерін Ауғанстандағы «Талибан» билігі құқық қорғау және әскер бөлімдерінде пайдаланып жатқанын бөлек атайды. Дегенмен, біртұтас «Орталық Азия желісі» деп сипаттау әртүрлі байланыстар мен ұйымдық тиесіліктерден тұратын бұл бытыраңқы ортаны бұрмалайды.
Сол есепте Орталық Азиядан адамдардың жалдануы, олардың ИГИЛ-Хорасан қатарында айтарлықтай болуы және топтың Ауғанстаннан тыс әрекет ету әрекеттері сипатталған. 2024 жылы CTC Sentinel үшін зерттеушілер Ной Такер мен Эдвард Лемон тәжік азаматтарының ИГИЛ-Хорасанмен байланысты бірқатар шабуылдар мен желілерге қатысуын қарастырды. Олар шабуылдар мен тұтқындаулардың кенет өсуі ішінара бұрынғы «Ислам мемлекеті» жұмылдыруының «ұзақ ізі» екенін, оның ішінде одан кейін де сақталған желілерді атап өтті.
БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің аналитикалық қолдау және санкцияларды бақылау тобының 2026 жылғы ақпандағы есебі ИГИЛ-Хорасан аймақта және халықаралық деңгейде қауіп төндіре алатын ұяшықтар желісін дамытуды жалғастырып жатқанын айтты.
Үгіт-насихат көпшілік қолдауға тең емес
Орталық Азия аудиториясы ИГИЛ-Хорасан үгіт-насихатында айтарлықтай орын алады. GNET зерттеуі өзбек және тәжік тілдеріндегі материалдарды және жергілікті саяси және әлеуметтік наразылықтарды пайдаланып, жақтаушыларды тарту әрекеттерін сипаттайды. Алайда мұндай мазмұнның болуы ең алдымен топтың қандай аудиторияға жетуге тырысып жатқанын көрсетеді. Ол ИГИЛ-Хорасанға нақты қолдау көлемін немесе оның Орталық Азияда адамдарды жұмылдыру қабілетін анықтамайды.
Такер мен Лемонның бағалауы бойынша, Орталық Азиядан 4000-нан астам адам Сирия мен Иракқа содырлық ұйымдарға қосылу үшін барған. Мақала жарияланған кезде авторлар салыстырмалы ауқымдағы жаңа жұмылдырудың дәлелін таппаған.
Орталық Азиядан тыс радикалдану
Сол зерттеу аймақтан шыққан адамдардың жалдануының едәуір бөлігін Орталық Азиядан тыс мигранттық және диаспоралық қауымдастықтармен байланыстырды. Авторлар Қазақстанды ерекше жағдай ретінде анықтады, онда ішкі көші-қон мен қоныс аудару үлкен рөл атқарған. Мұндай жағдайларда адамның шыққан елі оның өмірбаянының бір бөлігі ғана. Мигрант үйінен мыңдаған шақырым жерде тұрып, таныс тілдік және әлеуметтік ортада қалып, трансұлттық желілермен байланысқа түсуі мүмкін.
2018 жылы Russia Matters басылымында Лемон, Вера Миронова және Уильям Х. Тобидің мақаласы посткеңестік Орталық Азиядан шыққан адамдар арасындағы радикалдануға байланысты факторларды қарастырды. Оларға нақты немесе қабылданған әділетсіздік пен жеке сәтсіздіктер, сондай-ақ тиесілілік пен мән іздеу жатады. Авторлар кедейлік, діндарлық немесе білімнің жетіспеуін өз алдына күшті болжаушы факторлар деп санамайды.
Миграциялық мәртебенің өзін экстремизмге қатысудың көрсеткіші ретінде қарауға болмайды. Мәселе орасан зор мигранттық және диаспоралық қауымдастықтар ішіндегі оқшауланған радикалдану жағдайларына қатысты. БҰҰ-ның тамыздағы есебі Сирияда бірнеше мың шетелдік жауынгердің, оның ішінде Орталық Азиядан шыққан адамдардың бар екенін атап өтеді. Бұл әртүрлі ұйымдарға қатысушыларды қамтитын жалпы баға, ИГИЛ-Хорасанға қатысты сан емес.
Аумақ па, желі ме?
БҰҰ-ның 2026 жылғы ақпандағы есебі Орталық Азия ИГИЛ-Хорасан үшін негізгі назарда болып қала беретінін және топтың онда аумақты ұстауға ұмтылатынын айтады. ИГИЛ-Хорасанның эволюциясын аумақтық амбициялардан тек желілік қызметке толық көшу деп сипаттау ертерек болар еді.
Ауғанстан ИГИЛ-Хорасан қызметінің орталық алаңы болып қала береді және оның Орталық Азияға жақындығы маңызды қауіпсіздік факторы болып қалады. Тек шекара қауіпсіздігі мәселені толық шешпейді. Сандық коммуникациялар, трансшекаралық қозғалыс, жекелеген қатысушылардың халықаралық байланыстары және бұрынғы қақтығыстар кезінде қалыптасқан байланыстар экстремистік желілерге өздерінің негізгі географиялық базасынан алыс жерде әрекет етуге мүмкіндік береді.
Қолда бар дәлелдер Орталық Азияны ИГИЛ-Хорасанның болашақ «майданы» немесе жаппай экстремизмнің «ұясы» деп сипаттауға негіз бермейді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Фото: TCA / Times of Central Asia
