Қазақстанның Ауғанстан арқылы Үнді мұхитына шығу жоспары
Қазақстан Ауғанстан мен Пәкістан арқылы Үнді мұхитына шығатын теміржол бағытын құруға мүдделі. Мұндай дәлізді пайдалана алатын жүк қазірдің өзінде бар: 2026 жылдың алғашқы жеті айында Қазақстанның Ауғанстанға экспорты шамамен 573 миллион долларға жетті. Алайда теңізге дейін үздіксіз теміржол әлі жоқ.
Қыркүйек айының соңында осы бағытқа қатысты бірнеше оқиға болды. Қазақстан, Өзбекстан және Біріккен Араб Әмірліктері Ауғанстан арқылы Пәкістан порттарына шығатын дәлізді зерттеуге келісті. Ауғанстанның батысында қазақстандық компанияның қатысуымен салынған жеке теміржолдың жаңа учаскесі ашылды. Астана сондай-ақ Түрікменстан шекарасынан Герат арқылы Ауғанстанды кесіп өтетін теміржол жоспарларына қатысып отыр.
Бұл жобаларды бір теміржол ретінде қарастыруға болмайды. 30 қыркүйектегі Орталық Азия–Оңтүстік Азия (CASA) жобасы туралы меморандум Өзбекстан арқылы өтетін бағытты сипаттайды. Хаф–Герат және Торғұнды–Герат жобалары — Ауғанстанның батысын қамтитын жеке схемалар. Ресми терминология әрдайым бірізді бола бермейді: бұған дейінгі үкіметтік мәлімдемелерде CASA атауы Торғұнды–Герат–Қандагар–Спин-Болдак ұсынысына да қолданылған.
Ауғанстан — Қазақстан үшін маңызды нарық
Ауғанстан Қазақстанның азық-түлік өнімдері үшін елеулі нарыққа айналды. 2026 жылдың қаңтар–шілде айларында екіжақты тауар айналымы 581,1 миллион долларға жетті, бұл 2025 жылдың толық кезеңіндегі 541,6 миллион доллардан жоғары. Осы жылғы айналымның басым бөлігі — 572,9 миллион доллар — Қазақстанның экспорты. Оның ішінде ұн 215,6 миллион доллар, бидай 122 миллион доллар, өсімдік майы 51,1 миллион доллар болды.
2022–2023 маусымында Қазақстан Ауғанстанға шамамен 17 мың тонна күнбағыс майын экспорттаған. Ағымдағы маусымда көлем 75 мың тоннаға дейін өсті, ал сала келесі маусымда 110–120 мың тоннаға жетуді мақсат етіп отыр. Екі үкімет екіжақты тауар айналымын 3 миллиард долларға дейін ұлғайтуды көздеп отыр.
Қазіргі уақытта Ауғанстан Қазақстан үшін ең алдымен нарық. Ал кең ауқымды көлік жоспарлары бұл елге екінші рөл — қазақстандық жүктің теңізге шығатын транзиттік аумағы рөлін береді.
CASA: Ауғанстан арқылы теңізге
Қарастырылып отырған бағыт Қазақстаннан Өзбекстан мен Ауғанстан арқылы Пәкістанға өтіп, Пәкістанның Үнді мұхитындағы порттарына шығуды қамтамасыз етеді. Қазақстандық биліктің айтуынша, дәліз жылына 10 миллион тоннаға дейін жүк тасымалдауы мүмкін.
Үш ел техникалық-экономикалық зерттеулер жүргізуге және қаржыландыру нұсқаларын қарастыруға келісті. Құны, түпкілікті бағыты немесе құрылыс кестесі әлі жарияланған жоқ.
Ауғанстанның теміржол картасында инфрақұрылымдық олқылық айқын көрінеді. Солтүстіктен Өзбекстан мен Түрікменстаннан, батыстан Ираннан қысқа теміржол желілері кіреді. Ал Пәкістанның теміржол желісі Ауғанстанға дейін созылмайды.
Қазақстан болашақ дәліздің пәкістандық бөлігімен де байланыс орнатып отыр. Ақпан айында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Пәкістанға мемлекеттік сапары кезінде көлік және теміржол ұйымдары ынтымақтастық құжаттарына қол қойды, ал Ақтау мен Карачи порттары ақпарат алмасуға келісті. Келіссөздерде Гвадар және Ауғанстан арқылы өтетін транзит бағыттары да талқыланды.
Гераттың Қазақстан үшін маңызы
Герат Ауғанстанның батысында, Иран мен Түрікменстанға жақын орналасқан. Бұл географиялық орналасу қаланы бірнеше теміржол жобасының орталығына айналдырады.
Солардың бірі — Ираннан Ауғанстанға кіретін Хаф–Герат теміржолы. Ол Пәкістанға бармайды және қыркүйектегі CASA меморандумында сипатталған бағыт емес.
28 қыркүйекте Розанактан Рабат-и-Парианға дейінгі 43 шақырымдық жаңа учаске ашылды. Оның құрылысына қазақстандық Integra Construction KZ компаниясы қатысты. Гераттың индустриялық аймағы мен әуежайына қарай жүретін тағы 47 шақырымдық соңғы кезең де салынып жатыр.
Қазақстан Гераттың солтүстігіндегі тағы бір жобаға қатысып отыр. Астана мен Кабул Түрікменстан шекарасындағы Торғұнды мен Герат арасындағы шамамен 120 шақырымдық теміржол бойынша жұмыс істеп келеді. 2025 жылы екі тарап Қазақстанның Торғұнды–Герат–Қандагар–Спин-Болдак бағытындағы ұзағырақ теміржолға қатысуға мүдделілігін растайтын хаттамаға қол қойды. Жоспарларға Гераттағы көлік инфрақұрылымы мен логистикалық орталық та кіреді.
Астана Торғұнды–Гератты Қандагар мен Спин-Болдак арқылы Пәкістанға қарай созылатын ықтимал ұзақ теміржолдың солтүстік бөлігі ретінде қарастырады. Ал қыркүйектегі CASA меморандумы Өзбекстан арқылы өтетін бағытты көздейді. Сондықтан Қазақстан қолдайтын трансауған теміржолының бірыңғай келісілген бағыты жоқ.
Техникалық қиындық та бар: көршілес елдер әртүрлі теміржол енін пайдаланады. Орталық Азиядағы бұрынғы кеңестік теміржол желісінің көп бөлігі 1520 миллиметрлік енді қолданады. Иран халықаралық стандартты 1435 мм енді пайдаланса, Пәкістанның негізгі желісі 1676 мм кең енді қолданады. Сондықтан транзиттік бағыт ен айырмашылығы бар жерлерде техникалық шешімдерді — жүкті қайта тиеу нысандарын немесе желілер арасында жүк тасымалдаудың басқа жүйелерін қажет етеді.
Теміржол әлі жетіспейтін жерлер
Орталық Азиядан Ауғанстанға теміржол қатынасы жаңалық емес. Азия даму банкі Өзбекстан шекарасындағы Хайратаннан Мәзір-и-Шарифке дейінгі 75 шақырымдық желінің құрылысын қаржыландырды. 2011 жылдың желтоқсанынан бері бұл желі жұмыс істеп тұр, ол Ауғанстанның солтүстігіне теміржол арқылы жүк кіруге мүмкіндік береді.
Олқылық оңтүстікте байқалады. Орталық Азиядан келетін пойыздар Пәкістанға жетуі үшін қолданыстағы солтүстік теміржолдар Ауғанстанды кесіп өтіп, содан кейін Пәкістан желісіне қосылуы керек. Мұндай теміржолдың үлкен бөліктері әлі тек ұсынылған жобалар ретінде ғана бар.
Ауғанстан–Пәкістан шекарасы тағы бір белгісіздік тудырады. Кабул мен Исламабад арасындағы қатынастар шиеленісті болып қалып отыр, ал ұзаққа созылған шекара жабылулары екіжақты және транзиттік сауданы бұзды. Халықаралық жүк тасымалдаушы үшін шекарадан сенімді өту де, оған апаратын рельстердің болуы да бірдей маңызды.
Times of Central Asia бұған дейін CASA жобасы мен оның экономикасын қарастырған болатын. Ташкент мемлекеттік көлік университетінің профессоры Даурен Илесалиев негізгі мәселелердің бірін былайша түйіндеді: «Теміржол инфрақұрылымының болуы оның жұмыс істейтініне кепілдік бермейді». Бағыт бойындағы елдерге оны ұстап тұру үшін жеткілікті жүк те қажет.
Дереккөз: Times of Central Asia
Фото: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
