Қазақстанның Ауғанстан арқылы Үнді мұхитына шығу жоспары
Қазақстан Ауғанстан мен Пәкістан арқылы Үнді мұхитына шығатын теміржол бағытын қалайды. Бұл дәлізді пайдалана алатын жүк қазірдің өзінде бар: 2026 жылдың алғашқы жеті айында Қазақстанның Ауғанстанға экспорты шамамен 573 миллион долларға жетті. Алайда теңізге дейін үздіксіз теміржол әлі жоқ.
Қыркүйек айының соңында осы бағытқа қатысты бірнеше оқиға болды. Қазақстан, Өзбекстан және Біріккен Араб Әмірліктері Ауғанстан арқылы Пәкістан порттарына шығатын дәлізді зерттеуге келісті. Ауғанстанның батысында қазақстандық компанияның қатысуымен салынған жеке теміржолдың жаңа бөлігі ашылды. Астана сондай-ақ Түрікменстан шекарасынан Герат арқылы Ауғанстанды кесіп өтетін теміржол жоспарларына қатысады.
Бұл жобаларды бір теміржол ретінде қарастырмау керек. 30 қыркүйектегі Орталық Азия-Оңтүстік Азия (CASA) жобасы туралы меморандум Өзбекстан арқылы өтетін бағытты сипаттайды. Хаф-Герат және Торғунди-Герат жобалары — Ауғанстанның батысын қамтитын жеке схемалар. Ресми терминология әрдайым бірдей болмады, бұған дейінгі үкіметтік мәлімдемелерде CASA белгісі Торғунди-Герат-Қандагар-Спин Болдак ұсынысына да қолданылған.
Ауғанстан — Қазақстан үшін маңызды нарық
Ауғанстан Қазақстанның азық-түлік өнімдері үшін елеулі нарыққа айналды. 2026 жылдың қаңтар-шілдесінде екіжақты тауар айналымы 581,1 миллион долларға жетті, бұл 2025 жылдың толық кезеңіндегі 541,6 миллион доллармен салыстырғанда жоғары. Осы жылғы тауар айналымының барлығы дерлік — 572,9 миллион доллар — Қазақстанның экспорты. Ұн 215,6 миллион долларды, бидай 122 миллион долларды, өсімдік майы 51,1 миллион долларды құрады.
2022-2023 маусымында Қазақстан Ауғанстанға шамамен 17 мың тонна күнбағыс майын экспорттады. Ағымдағы маусымда көлем 75 мың тоннаға дейін өсті, ал сала келесі маусымда 110-120 мың тоннаға жетуді мақсат етіп отыр. Екі үкімет екіжақты тауар айналымын 3 миллиард долларға дейін ұлғайтуды көздеді.
Қазіргі уақытта Ауғанстан Қазақстан үшін ең алдымен нарық. Алайда ірі көлік жоспарлары бұл елге екінші рөл — қазақстандық жүктердің теңізге шығуына мүмкіндік беретін транзиттік аумақ рөлін береді.
CASA: Ауғанстан арқылы теңізге
Қарастырылып отырған бағыт Қазақстаннан Өзбекстан мен Ауғанстан арқылы Пәкістанға өтіп, Пәкістанның Үнді мұхитындағы порттарына шығуды қамтамасыз етеді. Қазақстандық биліктің айтуынша, дәліз жылына 10 миллион тоннаға дейін жүк тасымалдай алады.
Үш ел техникалық-экономикалық зерттеулер жүргізуге және қаржыландыру нұсқаларын қарастыруға келісті. Құны, нақты бағыты немесе құрылыс кестесі әлі жарияланған жоқ.
Ауғанстанның теміржол картасында инфрақұрылымдық олқылық айқын. Қысқа теміржол желілері елге солтүстіктен Өзбекстан мен Түрікменстаннан, батыстан Ираннан кіреді. Пәкістанның теміржол желісі Ауғанстанға созылмайды.
Қазақстан болашақ дәліздің пәкістандық бөлігімен де байланыс орнатып жатыр. Ақпан айында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Пәкістанға мемлекеттік сапары барысында көлік және теміржол ұйымдары ынтымақтастық құжаттарына қол қойды, ал Ақтау мен Карачи порттары ақпарат алмасуға келісті. Келіссөздер Гвадар мен Ауғанстан арқылы өтетін транзиттік бағыттарды да қамтыды.
Герат Қазақстан үшін неге маңызды
Герат Ауғанстанның батысында, Иран мен Түрікменстанға жақын орналасқан. Бұл географиялық орналасу қаланы бірнеше теміржол жобасының орталығына айналдырады.
Солардың бірі — Ираннан Ауғанстанға кіретін Хаф-Герат теміржолы. Ол Пәкістанға бармайды және қыркүйектегі CASA меморандумында сипатталған бағыт емес.
28 қыркүйекте Розаноктан Рабат-е Парянға дейінгі 43 шақырымдық жаңа бөлік ашылды. Оның құрылысына қазақстандық Integra Construction KZ компаниясы қатысты. Гераттың өнеркәсіптік аймағы мен әуежайына қарай 47 шақырымдық соңғы кезең де салынып жатыр.
Қазақстан Гераттың солтүстігіндегі тағы бір жобаға қатысады. Астана мен Кабул Түрікменстан шекарасындағы Торғунди мен Герат арасындағы шамамен 120 шақырымдық теміржол бойынша жұмыс істеп келеді. 2025 жылы екі тарап Қазақстанның Торғунди-Герат-Қандагар-Спин Болдак теміржолына қатысуға мүдделілігін растайтын хаттамаға қол қойды. Жоспарларға көлік инфрақұрылымы мен Гераттағы логистикалық орталық та кіреді.
Астана Торғунди-Гератты Қандагар мен Спин Болдак арқылы Пәкістанға қарай созылатын ықтимал теміржолдың солтүстік бөлігі ретінде көреді. Ал қыркүйектегі CASA меморандумы Өзбекстан арқылы өтетін бағытты көздейді. Сондықтан Қазақстан қолдайтын транс-ауған теміржолының бірыңғай келісілген бағыты жоқ.
Техникалық қиындық та бар: көрші елдер әртүрлі теміржол енін пайдаланады. Орталық Азиядағы бұрынғы кеңестік теміржол желісінің көпшілігі 1520 миллиметрлік енді қолданады. Иран халықаралық стандартты 1435 мм енді, ал Пәкістанның негізгі желісі 1676 мм кең енді пайдаланады. Сондықтан транзиттік бағыт ен айырмашылықтарында техникалық шешімдерді — жүкті қайта тиеу құрылғыларын немесе желілер арасында жүк берудің басқа жүйелерін қажет етеді.
Теміржол әлі жетпейтін жерлер
Орталық Азиядан Ауғанстанға теміржол қатынасы жаңа емес. Азия даму банкі Өзбекстан шекарасындағы Хайратаннан Мәзәрі-Шарифке дейінгі 75 шақырымдық желінің құрылысын қаржыландырды. 2011 жылдың желтоқсанынан бері желі жұмыс істеп, жүктердің солтүстік Ауғанстанға теміржол арқылы кіруіне мүмкіндік береді.
Олқылық оңтүстікте. Орталық Азиядан Пәкістанға пойыздар жетуі үшін қолданыстағы солтүстік теміржолдар Ауғанстан арқылы жалғасып, Пәкістан желісімен байланысуы керек. Мұндай теміржолдың үлкен бөліктері әлі тек ұсынылған жобалар ретінде бар.
Ауғанстан-Пәкістан шекарасы тағы бір белгісіздік тудырады. Кабул мен Исламабад арасындағы қатынастар шиеленісті, ал ұзаққа созылған шекара жабылулары екіжақты және транзиттік сауданы бұзды. Халықаралық жүк жөнелтуші үшін шекарадан сенімді өту де, оған апаратын рельстердің болуы да бірдей маңызды.
Times of Central Asia бұған дейін CASA жобасы мен оның экономикасын қарастырған. Ташкент мемлекеттік көлік университетінің профессоры Дәурен Илесалиев негізгі мәселелердің бірін былай түйіндеді: «Теміржол инфрақұрылымының болуы оның жұмыс істейтініне кепілдік бермейді». Бағыт бойындағы елдерге оны ұстап тұру үшін жеткілікті жүк те қажет.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Image: @depositphotos / Times of Central Asia
