Алматыда әйел жады мен қорғаныш тұмарларына арналған көрме
Алматыдағы Tselinny заманауи мәдениет орталығында «HIMOYA: Matrilineal Energies, Oracular Kin» атты көрме ашылды. Онда отбасылық суреттері бар қазақы қорғаныш тұмарлары, сондай-ақ өмір мен өлім шегінде тұрған жүкті құс-әйел бейнесі қойылған. Орталық Азия мен одан тыс елдердің суретшілері мұраға қалған сенімдер мен әйел тәжірибесінің мәдени бірегейлікті сақтаудағы рөлін зерттейді.
Көрме 2026 жылдың 15 қазанында ашылып, 2027 жылдың 4 сәуіріне дейін жалғасады. Онда 20-дан астам суретшінің жұмысы ұсынылған, кураторы — бұған дейін Кванджу мен Шарджа биенналелері сияқты халықаралық жобаларға қатысқан Наташа Гинвала.
Көрме атауы мен тұжырымдамасы
HIMOYA атауы бірнеше тілдік дәстүрде қорғаныш ұғымын білдіреді. Қатысушы суретшілердің жұмыстарында бұл — ата-баба жадын сақтаумен де байланысты. Tselinny орталығының көркемдік директоры Алима Қайрат көрме тұжырымдамасы бірнеше жыл бойы қалыптасқанын атап өтті.
«Tselinny үшін HIMOYA — 2021 жылы басталған әңгіменің қорытындысы. Біз аналық жады, рәсімдер, қорғаныш, ұят пен қамқорлық туралы мұраға қалған түсініктерді біртіндеп зерттедік. Бұл тақырыптар Қазақстан мен Орталық Азия өміріне терең тамырланған, мұнда ата-баба білімі бүгінге әсер етіп, болашақты жаңаша елестетуге көмектеседі», — деді ол.
Әйел бейнелері және ата-баба жады
Гинваланың кураторлық тұжырымдамасы ұрпақтан ұрпаққа берілетін әйел тәжірибесі мен біліміне негізделген. Суретшілер халық әңгімелері мен діни практикаларға, соның ішінде исламға дейінгі дала сенімдеріне сүйене отырып, әйел рөлі мен күші туралы түсініктерді қайта қарастырады.
«Жобаны дайындау кезінде суретшілермен әңгімелесу барысында түрлі әйел бейнелері пайда болды — қамқор әрі қуатты тұлғалар, сондай-ақ халық ертегілері, дала мифологиясы мен исламға дейінгі космологиялардағы «құбыжық» тіршілік иелері», — деді Гинвала.
Қазақ дәстүрінде шежіре әке жағынан жеті атаны білуді білдіретін жеті ата ұғымымен тығыз байланысты. Бұл әдет-ғұрып жақын туыстар арасындағы некеге тыйым салуға да негіз болған. HIMOYA өзге мұра желісіне — аналық желіге жүгінеді. Әже отбасылық жадының сақтаушысы ретінде ерекше орын алады.
Бұл тақырып жергілікті сенімдерге отаршылдық және кеңестік қысым тарихымен тоғысады. Суретшілер бір кездері артта қалған немесе ырымшыл деп есептелген дәстүрлердің отбасылық практика арқылы қалай сақталып, заманауи өнерде жаңа мағынаға ие болғанын зерттейді.
Екі әлем арасындағы құс-әйел
Көрменің негізгі жұмыстарының бірі — Шри-Ланкада туып, Торонтода тұратын суретші Раджни Перераның «Gatekeeper» туындысы. Ол оңтүстік азиялық фольклор мен фэнтезиге сүйене отырып, көші-қон мен ана болу, соның ішінде репродуктивті құқықтар мәселесін қозғайды.
Адам бойымен бірдей мүсін алғаш рет 2025 жылы Біріккен Араб Әмірліктеріндегі Шарджа биенналесінде ұсынылған. Онда мүйізтұмсық пен қарға белгілері бар жүкті әйел бейнеленген. Мүсін беті Португалиямен байланысты, исламдық декоративті дәстүрлер ықпалымен қалыптасқан азулежу тақтайшаларынан шабыт алған өрнектермен безендірілген.
«Бұл бейнені жасағанда мен кіндік бауы туралы ойладым, өйткені ол жүкті. Ол өмірді жоқтықтан шығарып, бар болмысқа әкелгендей. Ол — өмір мен оның жоқтығы арасындағы шекарада тұрған суперқаһарман, құдайға ұқсас тұлға», — деп түсіндірді Перера.
Мүйізтұмсық арқылы суретші туылу мен ана болуды зерттесе, қарға ата-баба жадын білдіреді. Су да маңызды элемент. Инсталляция Шарджада бұрынғы аурухана аумағында қойылғанда, сол жердегі құдықтар бір кездері перзентхананы сумен қамтамасыз еткен. Перера бұл сәйкестікті өз жұмысына қосымша мағына қосады деп қабылдады.
Дұға моншақтары және отаршылдық көзқарас
Норвегияда тұратын судандық суретші Ахмед Умар діни дәстүрлер мен жеке сенім арасындағы қайшылықтарды зерттейді. Оның «Glowing Phalanges» сериясы Меккедегі мектеп жылдарынан қалған естеліктен туған.
«Оның тарихы Меккедегі мектепте басталды: мұғалім бізге дұғаны санау үшін моншақ қолданбауымыз керектігін, оның орнына саусақ буындарын пайдалану қажеттігін айтты, өйткені Қиямет күні Алла оларды жарқыратып, бізді марапаттайды», — деп еске алды Умар.
Мұғалімнің нұсқауы суретшінің Судандағы отбасы дәстүрімен қайшы келді. Оның туыстары исламдағы мистикалық ағым — суфизммен байланысты үлкен дұға моншақтарын қолданған. Мұндай моншақтар зикір кезінде, яғни Алланың есімдері мен діни сөз тіркестерін қайталап айтқанда пайдаланылуы мүмкін. Умар бұл қайшылықты діни билік пен адамның өз рухани практикасының нысанын өзі анықтау құқығын зерттеуге айналдырды.
Басқа жұмыстарында суретші Норвегиядағы жылдары жинаған кәдесыйлар мен жануар қалдықтарынан жасалған заттарды пайдаланады. Ол оларды дұға моншақтары мен тұмарларға ұқсайтын нәрселерге айналдырып, табиғат пен мәдениетке деген отаршылдық көзқарасқа назар аудартады.
Тағы бір инсталляция британдық отаршылдық жазбаларда «жалған» деп сипатталған судандық тұмарларға арналған. Аспанда ілінген үлкен тұмардың астында келушілер суретшінің отбасы мешітінен тараған дыбыстарды — таңғы парыз намаздан бастап құптан намазына дейінгі күн бойы — естиді. Жұмыс осы заттар туралы отаршылдық пікірлерді оларға рухани мән берген адамдардың діни тәжірибесімен салыстырады.
Тұмар — таңылған гендерлік рөлдерге қарсылық
Қазақ суретшісі Радина Ясуева жамандық пен зұлым күштерден қорғауға арналған дәстүрлі тұмарға сүйенеді. Мұндай тұмарлар былғарыдан, матадан немесе металдан, көбіне үшбұрыш пішінде жасалған. Олардың ішінде жазылған дұғалар немесе қорғаныш беретін деп саналатын басқа да заттар болуы мүмкін. Тұмарлар түрлі Орталық Азия халықтарының дәстүрлерінде кездеседі.
Көрме жергілікті сенімдерге отаршылдық пен кеңестік қысымның тарихи контекстінде әйел мұрасын, рәсімдер мен қорғаныш тұмарларын заманауи өнер тілінде қайта қарастырады. Бұл Орталық Азия өнерінің халықаралық көрме алаңдарында ата-баба білімі мен әйел тәжірибесін зерттеуге деген қызығушылығының артқанын көрсетеді.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: HIMOYA Identity Design by Aisulu Shakenova / Times of Central Asia
