Кеңес дәуіріндегі Орталық Азия музыкасын қайта жаңғырту
Кеңес дәуіріндегі Орталық Азияның кейбір ең тапқыр жазбалары ондаған жылдар бойы белгісіз күйде сақталды. Музыка бар еді, бірақ ол көбіне ескі винилдерде, шашыраңқы таспаларда, жеке коллекцияларда және коллекционерлер арасында қымбат бағамен сатылатын көшірмелерде ғана жетті. Музыканттарды табу қиын болды, ал Кеңес жүйесінде жасалған жазбалардың заңды құқықтары сирек анық болатын.
Анвар Каландаров және Maqom Soul Records
Ташкентте тұратын архивші, коллекционер және продюсер Анвар Каландаров осы белгісіздікті өз жұмысының бөлігі етті. Ол ұмытылған Орталық Азия жазбаларын қайта айналымға енгізуге арналған өзбек лейблі Maqom Soul Records-ты басқарады. Оның жұмысы кеңес дәуіріндегі джаз бен ұйғыр фолк-рокынан бастап, жіктеуге келмейтін музыкаға дейінгі аралықты қамтиды.
Каландаров 2024 жылы Ostinato Records шығарған «Synthesizing the Silk Roads: Uzbek Disco, Tajik Folktronica, Uyghur Rock & Tatar Jazz from 1980s Soviet Central Asia» жинағының кураторларының бірі болды. Times of Central Asia бұған дейін соғыс кезіндегі эвакуация, кеңестік дыбыс жазу инфрақұрылымы және Ташкенттің Жібек жолы тоғысындағы рөлі сол жинақта бейнеленген ерекше музыкалық ортаны қалай қалыптастырғанын баяндаған.
Оның соңғы жобаларының қатарында 1970-ші жылдардан 1990-шы жылдардың басына дейінгі жазбаларды қамтитын «Digging Central Asia: Musical Archaeology Along the Silk Road» жинағы және Maqom Soul-дың Олег Гоцкозик квинтетінің «Oriental Suite» туындысын қайта шығаруы бар. 1979 жылы Кеңес мемлекеттік дыбыс жазу лейблі «Мелодия» шығарған «Oriental Suite» джазды Орталық Азияның модальдық идеяларымен ұштастырып, Ташкенттегі Грамзапись студиясында жазылған.
Археология мен қалпына келтіру
Бұл жұмыс археология мен қалпына келтірудің қосындысы, әрі детективтік хикаяның бұралаңдарына толы. Каландаров Times of Central Asia-ға осы жазбалардың қалай табылып, ондаған жылдан кейін қалай жаңа өмірге ие болатынын айтып берді.
Ол әр жобаның барысы әртүрлі екенін атап өтті: кейде алдымен музыка көзге түседі, содан кейін кім жазғанын, музыканттардың немесе олардың отбасыларының қазір қайда екенін, құқықтардың кімге тиесілі екенін және түпнұсқа жазбалардың сақталғанын анықтау басталады. Бұл процесс көбінесе көпшілік ұмытып кеткен нәрсені іздеуге ұқсайды. Кейбір жазбалар мемлекеттік архивтерде сақталса, басқалары музыканттарда немесе олардың отбасыларында қалады, ал кейде мүлде басқа дереккөздерді іздеуге тура келеді. Түпнұсқа мастер-таспаны табу әрдайым мүмкін бола бермейді, сондықтан ең жақсы сақталған дереккөзді табу қайта шығару процесінің маңызды бөлігіне айналады.
Құқықтық мәселелер және әділдік
Құқықтық жағдай күрделі: бір жазба бойынша орындаушы, композитор, музыканттар және көбіне «Мелодия» сияқты тараптардың мүдделері қақтығысуы мүмкін. Каландаров әрдайым суретшімен және композитормен тікелей келісімге келуге тырысады, дегенмен әр жағдай әртүрлі және кейде ахуал күрделене түседі. Оның айтуынша, «Мелодияға» барып, олардың құқықтарын лицензиялап, жұмысты аяқталды деп санау оңай жол болар еді, бірақ бұл дұрыс болмас еді, өйткені музыканттардың өздері қайта шығарылымнан ештеңе алмайды. Көптеген музыканттар кеңес кезеңінде бұл жазбалардан аз ғана қаржылық пайда көрді, сондықтан ол бүгін де сол жағдайды қайталағысы келмейді. Мүмкіндігінше, ол музыканың артында тұрған адамдардың қайта шығарылымға қатысуын қамтамасыз етуді жөн көреді.
Қалпына келтіру тәсілі
Қалпына келтіру кезінде көбінесе қажетсіз артефактілер — шертулер, механикалық шу, таспа зақымдары немесе жазбаның бөлігі болуға тиіс емес басқа да дыбыстар — жойылады. Каландаровтың сөзінше, олар бұл жазбаларды мүлтіксіз таза немесе жылтыратылған етіп жасауға тырыспайды. Егер кемшіліктер түпнұсқа жазбаның бөлігі болса, ол оларды сақтауды жөн көреді. Оның пікірінше, қалпына келтіру 1970-ші немесе 1980-ші жылдардағы жазбаны кеше жазылғандай етіп көрсету дегенді білдірмеуі керек. Тым көп тазалау арқылы бір нәрсені жоғалтуға болады, сондықтан ол түпнұсқа сипатты, соның ішінде кейбір өрескелдігін сақтауды қалайды, өйткені көбіне оның сұлулығы сонда жатыр.
Халықаралық қызығушылық және мұра
Кеңестік Орталық Азия музыкасына халықаралық қызығушылық артып келеді, оны кейде аймақтан тыс коллекционерлер мен лейблдер қозғауда. Каландаровтың негізгі миссиясы — бұл музыканы кеңірек аудиторияға ашу және оны жаһандық музыкалық контекстке енгізу. Ол трендтерге ермейтінін, өз құлағына сенетінін және өзі сенетін нәрсеге адал болатынын айтады. Мысалы, Yashlik жазбасы мен Олег Гоцкозиктің «Oriental Suite» туындысы туралы оған бұл музыка сатылмайды дегендер болды, бірақ ол екеуіне де сеніп, жұмысын жалғастырды. Қазір Yashlik басылымы толығымен сатылып кетті.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: Yashlik blended Uyghur musical traditions with Soviet sounds; image: Maqom Soul Records / Times of Central Asia
