Таяу Шығыстағы жаңа бәсеке Орталық Азияға жетті
Уинстон Черчилль Еуропаны екіге бөлген «темір перде» туралы айтқанына сексен жылдан кейін Таяу Шығыста жаңа геосаяси бәсеке қалыптасып келеді. Бұл бәсекеде Орталық Азия мен Оңтүстік Кавказдың «тербелмелі мемлекеттері» шешуші рөл атқаруға дайын. Екі ірі альянс — Пәкістан, Сауд Арабиясы мен Түркияны біріктіретін Мекке пактісі және Үндістан, БАӘ, Сауд Арабиясы, Иордания, Израиль мен Еуропаны байланыстыратын Үндістан–Таяу Шығыс–Еуропа экономикалық дәлізі (IMEC) — аймақтық интеграцияның екі түрлі көзқарасын ұсынады.
Түркия мен Израиль арасындағы көшбасшылық бәсекесі
Күрестің ортасында Иран соғысынан кейінгі аймақтық көшбасшылық үшін Түркия мен Израиль арасындағы бәсеке тұр. Бірақ бұл жарыс тек Таяу Шығыстың негізгі ойыншыларымен ғана емес, аймақ шетіндегі елдермен де айқындалады. 15 қазанда Бакудегі саммитте Түркияның Сыртқы істер министрі Хакан Фидан Израиль президенті Ицхак Херцог сөйлей бастағанда залдан шығып кетті. Онымен бірге Иран, Пәкістан, Кувейт, Сауд Арабиясы және Палестина әкімшілігінің өкілдері де шықты. Алайда бес Орталық Азия көшбасшысының ешқайсысы оларға ілеспеді.
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаев одан әрі ілгеріледі: саммит аясында ол Херцогпен екіжақты кездесу өткізіп, Қазақстан-Израиль қатынастарының «қарқынды дамуы» туралы айтты. Бұл эпизод Түркия Израиль факторын неғұрлым көп қолданса, түркі әлеміндегі бірлікті сақтау соғұрлым қиындай түсетінін көрсетті.
Тербелмелі мемлекеттер үшін бәсеке
26 қазанда Вашингтондағы Hudson Institute талқылауында сарапшылар АҚШ-тың аймақтағы қатысуы азаятын дәуірге дайындалып жатқан Таяу Шығыстың бәсекелес альянстарын қарастырды. Brookings Institution-ның Түркия жобасының директоры Аслы Айдынташбаш Мекке пактісін «америкалықтан кейінгі аймақты» басқарудағы «ерте эксперимент» деп атады. Оның айтуынша, АҚШ-тың аймақтағы ізін қысқарту идеясы демократ немесе республикашыл әкімшілікке қарамастан басым болып отыр.
Washington Institute for Near East Policy-дің Түркия зерттеу бағдарламасының директоры Сонер Чааптай пактіні одан тыс қалған елдер арқылы түсінуге болатынын атап өтті. Оның сөзінше, Израиль мен Иран «аймақтық мәселелердің бөлігі, шешімнің емес» деп қарастырылады. Израильдің АҚШ-тағы экономикалық істер жөніндегі министрі Хаим Мартин Үндістанды да пактіге кірмейтін үшінші «И» деп атады, Израиль Үндістанды маңызды стратегиялық серіктес санайды.
Эрдоғанның Әзірбайжан мәселесі
Мекке пактісінің амбицияларына қарамастан, Түркия президенті Режеп Тайып Эрдоған өзінің ең жақын одақтастарының бірі — Әзірбайжаннан блок саясатының шектерін еске салды. Анкара мен Баку өздерін «бір ұлт, екі мемлекет» деп сипаттайды, ал Түркияның әскери қолдауы Әзірбайжанның Армениядан жеңістерінде маңызды рөл атқарды. Сонымен қатар Баку Израильмен де тығыз қауіпсіздік және экономикалық қатынастарды сақтап отыр.
Соңғы апталарда Әзірбайжанның мемлекеттік мектептердегі орамалға қатысты шектеулеріне байланысты Анкара мен Баку арасында шиеленіс пайда болды. Эрдоғанның кеңесшісі Октай Сарал бұл саясатты «қабылдауға болмайды» деп сынап, Әзірбайжанның ашулы жауабын тудырды. 25 қазанда Сарал Эрдоғанның нұсқауымен қызметінен кеткенін растап, келісімге жол ашты. Айдынташбаштың байқауынша, дәстүрлі түрде кіші серіктес саналған Баку «қазір шын мәнінде шешім қабылдап отыр».
Қазақстан: Израильдің түркі әлеміне кіреберісі
Ұқсас динамика Қазақстанда да байқалады, онда Израиль айтарлықтай дипломатиялық ілгерілеуге қол жеткізді. 2025 жылдың қарашасында Қазақстан АҚШ қолдаған Авраам келісімдеріне қосылған алғашқы Орталық Азия елі болды. Қатынастар жылдам тереңдеді: қаңтарда Израильдің Сыртқы істер министрі Гидеон Саар үлкен іскерлік делегациямен Әзірбайжан мен Қазақстанға барып, ауыл шаруашылығы, су ресурстары, киберқауіпсіздік және озық технологиялар салаларында ынтымақтастық іздеді. Сәуірде президент Херцог Астанаға келіп, Тоқаевпен ынтымақтастықты кеңейтуді талқылады.
Қазақстанның Израильмен қатынасының Вашингтонмен байланысты қыры да бар. Астана ұзақ уақыт бойы Джексон–Вэник түзетуін жоюға ұмтылып келеді — бұл Кеңес Одағын еврейлердің эмиграциясына рұқсат беруге қысым жасау үшін енгізілген суық соғыс дәуіріндегі сауда ережесі. Тәуелсіздікке отыз жылдан астам уақыт өтсе де, Қазақстан әлі де осы ереженің қолданысында, дегенмен жеңілдік механизмі арқылы қалыпты сауда режимін алады. Авраам келісімдеріне қосылу арқылы Астана Вашингтонда тұрақты қалыпты сауда қатынастарын қамтамасыз ету үшін қосымша қолдау жинауы мүмкін. Израиль үшін Қазақстан түркі әлемінің ішіндегі дипломатиялық тірек болып, түркі ынтымағы Анкараның ұстанымдарын автоматты түрде қолдайды деген болжамды күрделендіреді.
Түркі бірлігіне C6 баламасы
Эрдоғанның кеңесшісін қызметтен босату туралы шешімі Бакумен ұзаққа созылған келіспеушілік Әзірбайжанды бес Орталық Азия мемлекетінің консультативтік кездесулеріне толық қатысушы ретінде қосылуға итермелеуі мүмкін деген алаңдаушылықты көрсетті. 2025 жылдың қарашасында Әзірбайжан осы форматқа толық қатысушы болды, бұл «C5 плюс Әзірбайжан» деп аталатын өңірлік топтасуды нығайтты. Осылайша, Таяу Шығыстағы бәсеке Орталық Азия мен Оңтүстік Кавказдың сыртқы саяси таңдауларына тікелей әсер етіп, аймақтық тепе-теңдікті жаңаша қалыптастыруда.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: From left: Israeli President Isaac Herzog, Azerbaijani President Ilham Aliyev, and Kazakh President Kassym-Jomart Tokayev; image: TCA, Aleksandr Potolitsyn / Times of Central Asia
