Орталық Азия су ресурстарын бөлуді келісті
Орталық Азия елдері су ресурстарын пайдалануда ұзақ жылдар бойы шиеленіскен мәселелерге тап болып келеді. Келісілмеген су жіберу салдарынан төменгі ағыстағы елді мекендер су астында қалып, суға қол жеткізу жөніндегі даулар шекара маңында қақтығыстарға әкеп соқты. 2026 жылғы 7 қазанда аймақ елдері 2026–2027 жылдардың күзгі-қысқы кезеңіне Әмудария мен Сырдария өзендерінен су алу көлемдерін келісті. Алайда жарияланған құжаттарда әр ел қанша су алатыны көрсетілмеген.
Келісім Түрікменстанның Каспий теңізі жағалауындағы Аваза қаласында өткен Мемлекетаралық су шаруашылығын үйлестіру комиссиясының (ICWC) 95-ші отырысында қол жеткізілді. Қатысушылар ұлттық су алу шектеулері мен су қоймаларының жұмыс кестелерін бекітті, бірақ нақты сандар хаттаманың жарияланбаған қосымшаларында қалды.
Ынтымақтастық пен шиеленіс арасында
Соңғы жылдары аймақтық ынтымақтастық нығайып келеді. 2026 жылдың маусымында Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан 2026 жылғы суару маусымына су жіберу мен электр энергиясын жеткізу туралы келісімге қол қойды. Бұл су қоймаларын трансшекаралық үйлестіру жөніндегі күш-жігерді жалғастыру болып табылады.
Алайда ұзақ жылдар бойы жинақталған қайшылықтар сақталып отыр. Қырғызстан мен Тәжікстан қыста электр энергиясын өндіру үшін суға мұқтаж, ал Қазақстан, Өзбекстан және Түрікменстан жазда суару үшін су қажет етеді. Бішкек көршілерін су қоймаларын ұстау шығындарын бөлісуге шақырып отыр, ал Ауғанстанның Қоштепа каналы Әмударияға қосымша қысым түсіруі мүмкін. Сонымен қатар елдер өзен ағынын өлшеудегі айырмашылықтарды жоюға тырысуда.
Су тапшылығының тарихи сабақтары
Электр энергиясын өндіру мен ауыл шаруашылығының қажеттіліктері әсіресе Сырдария бассейнінде айқын көрінеді. Қырғызстанның Тоқтағұл су қоймасы Сырдарияның басты саласы Нәрін өзенінде орналасқан. Қыста Қырғызстан электр энергиясын өндіру үшін су жібереді, бұл төменгі ағыстағы фермерлерге суару үшін қажет уақыттан бірнеше ай бұрын болады. Бұл су мөлшері су қоймалары мен каналдардың сыйымдылығынан асып кетсе, су тасқынына әкелуі мүмкін.
2004 жылдың ақпанында Қазақстанның Қызылорда облысының тұрғындары үйлестірілмеген су жіберудің салдарын көрді. Сырдария жағасынан асып, кемінде 200 отбасы эвакуацияланды. Өзен ағыны мұзбен шектелгендіктен, су тасқыны күшейді. NASA мәліметінше, Қырғызстан гидроэнергетикалық жүйесінен келісімде рұқсат етілгеннен көп су жіберген, артық су Шардара су қоймасына құйылған. Өзбекстан судың бір бөлігін Арнасай көл жүйесіне бұруға келіскен, бірақ қажетті көлемді толық бұру мүмкін болмады. Нәтижесінде өзен төменгі ағыстағы аумақтарды су басты.
Әмудария бассейнінде қайшылықтар басқаша дамыды. 2012 жылы Өзбекстанның сол кездегі президенті Ислам Каримов су ресурстары жөніндегі даулар соғысқа әкелуі мүмкін деп ескерткен. Шиеленістің көзі Тәжікстандағы Рогун ГЭС-інің құрылысы болды. Ташкент Әмударияның саласы Вахш өзеніндегі үлкен бөгет Душанбеге Өзбекстанның ауыл шаруашылығы аймақтарына жететін су көлеміне әсер етуге мүмкіндік береді деп қауіптенді. Қарсыластық Тәжікстанға газ жеткізудің тоқтатылуымен, көлік шектеулерімен және өзара айыптаулармен қатар жүрді. 2016 жылы Шавкат Мирзиёев билікке келгеннен кейін қатынастар жақсарды, Өзбекстан бұрынғы қатаң риторикадан бас тартып, көршілерімен бірлескен энергетикалық жобаларды талқылай бастады. Алайда Рогун ГЭС-інің құрылысы Әмудария бойындағы төменгі ағыстағы қауымдастықтардың алаңдаушылығын тудыруда. 2025 жылы Өзбекстан мен Түрікменстан тұрғындарының атынан су қоймасын толтырудың сумен жабдықтау мен экожүйелерге әсері туралы шағым түсірілді. Дүниежүзілік банктің Атқарушы директорлар кеңесі кейіннен Тексеру панелінің толық тергеу жүргізу ұсынысын қабылдамады.
2021 жылдың сәуірінде Исфара өзеніндегі Головной су бөлу құрылғысы үшін дау Қырғызстан мен Тәжікстан шекарасында қарулы қақтығысқа әкелді. Тұрғындар арасындағы жанжал тез арада шекарашылар мен әскери қызметкерлердің атыс ашуына ұласты. Зорлық-зомбылық салдарынан 50-ден астам адам қаза тауып, жүздеген адам жарақат алды, шамамен 58 000 тұрғын үйлерін тастап кетуге немесе эвакуациялануға мәжбүр болды. Қырғызстан мен Тәжікстан арасындағы ұзаққа созылған қақтығыстың себептері тек сумен шектелмеді. Көршілер шекараның қай жерден өтетіні, жолдарды пайдалану және даулы аумақтарға қол жеткізу жөнінде де келіспеушілікке тап болды. 2022 жылдың қыркүйегінде тағы да ауқымды қақтығыстар болды. 2025 жылдың наурызында Қырғызстан мен Тәжікстан президенттері ұзақ келіссөздерден кейін мемлекеттік шекара туралы келісімге қол қойды.
Су шығынын кім төлеуі керек?
Суды сақтау және реттеу шығындарын кім төлеуі керек деген сұрақ ұзақ тарихқа ие. Кеңес дәуірінде Қырғызстан мен Тәжікстан қыста суды сақтап, жазда көрші республикалардың суаруы үшін пайдаланды, оның орнына отын мен электр энергиясын алды. Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін бірыңғай айырбас жүйесі бұзылды. 1998 жылы Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан су-энергетикалық ресурстарды пайдалану туралы келісімге қол қойды, бірақ ол толық көлемде жүзеге аспады. Қазіргі уақытта су шығынын бөлісу мәселесі аймақтық ынтымақтастықтың негізгі сынақтарының бірі болып отыр.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: The Syr Darya River near Baikonur, Kazakhstan. Image: Ninaras/TCA / Times of Central Asia
