Қазақстан 2003 жылдан бері «электрондық үкімет» құрып келеді. Бұл жылдар ішінде салаға жауапты ведомство сегіз рет қайта құрылды, басшылар бірін-бірі алмастырды, бағдарламалар жүздеген миллиард теңгемен бекітілді. Ал нәтиже қолымыздағы телефонда көрініп тұр: такси – «Яндекс», карта – 2ГИС, тамақ жеткізу – Wolt пен Glovo. Ulysmedia.kz басылымының талдауына сүйене отырып, осы парадоксты зерделеп көрейік.
Қанша қаражат жұмсалды
Ресми цифрлар бірнеше толқынға бөлінеді:
- 2005–2007 жылдардағы «Электрондық үкімет» бағдарламасы – 51,9 млрд теңге. Нәтижесі – 2006 жылы іске қосылған eGov.kz порталы.
- «Цифрлық Қазақстан» (2017) – жоспар бойынша республикалық бюджеттен 141 млрд, квазимемлекеттік сектордан 169 млрд, барлығы 300 млрд теңгеден астам. Есеп комитетінің мәліметінше, мемлекеттік органдар 217 млрд теңге бөлінді деп мәлімдегенімен, іс жүзіндегі шығын жергілікті бюджет пен ұйымдардың өз қаражатын қосқанда 371 млрд теңгеге жеткен. Айырма – 154 млрд теңге.
- «Цифрландыру, ғылым және инновация есебінен технологиялық секіріс» ұлттық жобасы (2021–2023) – 556,5 млрд теңге игерілді, оның 466,7 млрд-ы республикалық бюджеттен.
- 2026 жылға ЖИ мен цифрландыруға 177,1 млрд теңге бөлінді, ал 2027 жылға Цифрлық даму министрлігі 11 бюджеттік бағдарлама бойынша 938,1 млрд теңге жоспарлаған. Оның 590,6 млрд-ы – мемлекеттік басқаруды цифрландыру, АКТ инфрақұрылымы және киберқауіпсіздік.
Яғни екі онжылдықта жұмсалған және жоспарланған қаражат триллион теңгеден асып кетеді. Мәселе сомада емес – сол соманың артында не тұрғанында.
Жоспар мен орындалған істің арасындағы алшақтық
Есеп комитетінің деректері «Цифрлық Қазақстанның» нақты орындалу сапасын көрсетеді:
- 2018–2021 жылдары бағдарлама бойынша 207,5 млрд теңгелік іс-шара орындалған (республикалық бюджет – 82,4 млрд, жергілікті – 29,8 млрд, жеке инвестиция – 90,6 млрд).
- Жоспарланған 125 іс-шараның тек 88-і орындалды, 5-еуі «орынсыз» деп танылды, 30-ы басқа бағдарламаларға «біріктірілді».
«Біріктірілді» деген сөз бюджет тілінде көбіне «аяқталмады» дегенді білдіреді. Ең айқын мысал – Білім және ғылым министрлігінің 35 млрд теңгеге жасалған e-learning жүйесі. Ол ешқашан пайдалануға қабылданбаған. 2020 жылғы пандемия кезінде мектептер қашықтан оқытуға көшкенде, бұл жүйе емес, шетелдік Zoom қызмет етті. Сол кезде Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев e-learning жүйесінің істен шыққанын ашық мойындады.
Ведомство сегіз рет қайта құрылды
Саланы басқарған мекеменің атауларын тізіп шығудың өзі ұзақ: Ақпараттандыру және байланыс агенттігі, Байланыс және ақпарат министрлігі, Көлік және коммуникация министрлігі, Байланыс және ақпарат агенттігі, Инвестициялар және даму министрлігі, Қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі, Цифрлық даму, қорғаныс және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі, Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі, ақыры – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі (2025 жылғы қыркүйек).
Басшылар да жиі ауысты, бірақ бір ерекшелік бар: сол адамдар жүйенің ішінде айналып жүре берді.
- Асқар Жұмағалиев агенттік орынбасарынан бастап «Қазақтелеком», бірнеше министрлік, «Қазатомпром» арқылы өтті. Оның тұсында, 2019 жылы, 11 миллион азаматтың жеке деректері (аты-жөні, ЖСН, мекенжайы, паспорт деректері) ашық қолжетімділікке шығып кетті. 2020 жылы пандемия кезіндегі сәтсіздіктерден кейін ол қызметінен босатылды.
- Қуанышбек Есекеев 2010–2024 жылдары «Қазақтелекомды» басқарды, қазір – Президенттің цифрландыру мәселелері жөніндегі көмекшісі. Ол жақында мемлекет 700-ге жуық ақпараттық жүйе құрғанын, енді оларды біріктіруге тура келіп отырғанын мойындады: «Біз ақпараттық жүйелерге тым әуестеніп кеттік. Әр процеске жеке жүйе жасауға тырыстық», – деді ол сұхбатында. Яғни жүйенің негізін қалаған адам енді өзі қалаған жүйенің қателерін түзетуде.
- Бағдат Мусин министр ретінде «Қазақтелекомды» монополия мен байланыс сапасы үшін сынады, ал 2024 жылы сол компанияның басшысы болды.
- Жаслан Мәдиев 2024 жылдан бері министрлікті басқарады, 2025 жылдан – Премьер-Министрдің орынбасары, ЖИ министрі.
Мұндай «айналмалы есік» саясатының қауіпі – жауапкершіліктің жоғалуы. Бағдарламаны бекіткен адам нәтижесіне есеп бермейді, өйткені нәтиже шыққанша ол басқа креслода отырады.
Іс жүзінде не цифрландырылды
2024 жылы 341 миллион мемлекеттік қызмет көрсетілді, оның 91%-ы электрондық түрде. Цифрлық құжаттар сервисі 292 миллион рет пайдаланылды. Бұл – нақты жетістік, оны жоққа шығаруға болмайды. Алайда құрылымына үңілсек:
- ХҚКО-ға келетін өтініштердің 80%-ы небәрі 10 қызметке тиесілі, ең танымалы – жеке куәлікті ауыстыру.
- Интернетке қолжетімділік 93% шамасында (Германиямен салыстырмалы), бірақ ел трафигінің 95%-ы Ресей арқылы өтеді. Ресеймен 17 талшықты-оптикалық желі бар, Қытаймен – 2, басқа көршілермен – 5.
- Телеком нарығында «Қазақтелеком» (пайдаланушылардың 38%-ы) мен VEON тобы (Beeline, TNS-Plus) үстемдік етеді; халықаралық трафикті мемлекет KAZ-GOV-IX арқылы монополиялық түрде бақылайды.
Қорытып айтқанда, мемлекет өзінің ішкі құжат айналымын цифрландыруды үйренді. Бірақ бәсекелі цифрлық нарық, тәуелсіз инфрақұрылым және отандық өнім – бұл үш бағытта іргелі өзгеріс болған жоқ.
Азаматтар «саусақпен дауыс берді»
Нарықтың жауабы айқын:
- Яндекс.Такси – ірі қалалардағы такси нарығының шамамен 90%-ы. Әр сапардан 20%-ға дейін комиссия алады. Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі комиссияны шектеуді ұсынғанымен, шешім жоқ.
- inDrive – 2013 жылы Якутскіде негізделген, АҚШ-та тіркелген. Негізін қалаушы Арсен Томский Қазақстан азаматтығын 2023 жылғы желтоқсанда алды. 2022 жылы министр Мусин компания кеңсесін көшіру үшін арнайы чартер жіберген.
- 2ГИС – Новосибирскіде құрылған, 2025 жылдан бері 100% Сбербанкке тиесілі. Қазақстан – компанияның Ресейден кейінгі екінші нарығы (45 қала). Миллиондаған қазақстандық күн сайын Ресейдің мемлекеттік банкіне тиесілі қосымша арқылы бағыт іздейді.
- Wolt (Финляндия) және Glovo (Испания) – тамақ жеткізу нарығының көшбасшылары.
APARU, Tappy Taxi, Sooncar.kz, Qajet Taxi сияқты отандық сервистер бар, бірақ үлесі салыстыруға келмейді.
Нақты парадокс неде
Мемлекет такси немесе навигация қосымшасын өзі жасауға міндетті емес – бұл дұрыс. Бірақ 20 жыл бойы цифрландыруға жұмсалған қаражат негізінен мемлекеттің өз ішкі жүйелеріне (700-ге жуық, оның көбі бір-бірімен сөйлеспейтін) кетті, ал жеке сектор өсетін орта – арзан әрі тәуелсіз интернет, бәсекелі телеком, шетел капиталымен тең жағдайдағы стартап экожүйесі – қалыптаспады.
Бұдан шығатын қорытынды біреу: цифрландырудың табысы бюджет сомасымен емес, азаматтардың күнделікті таңдауымен өлшенуі тиіс. Әзірге ол таңдау шетел компанияларының пайдасына шешіліп отыр. 2027 жылға жоспарланған 938 млрд теңге осы теңгерімді өзгерте ме, әлде жетінші рет «бірігетін» жаңа ақпараттық жүйелерге айнала ма – бұл сұрақ Жасанды интеллект министрлігінің алдында тұр.
