Тарихи еңбектің француз тіліндегі басылымы
1944 жылы қазіргі Қытайдың Шинжаң өңірінде құрылған Шығыс Түркістан Республикасын басқарған өзбек діни қайраткері Алихан Тора Сағунидің «Turkiston Qayg‘usi» («Түркістан қайғысы») атты еңбегі Францияда «Amer Turkestan» («Ащы Түркістан») деген атаумен жарық көрді. Bleu Autour баспасы 23 қазанда шығарған 448 беттік кітап аймақтың тәуелсіздік қозғалысындағы ірі тұлғаның естеліктерін француз оқырманына ұсынады.
Кітаптың мазмұны мен құрылымы
Еңбек ХХ ғасырдағы саяси өзгерістерді Сағунидің кеңес және қытай билігі тарапынан қудалануы мен Шығыс Түркістан тәуелсіздік қозғалысына қатысуы арқылы қарастырады. Тарих пен естелікті ұштастырған туынды авторының жеке тәжірибесі мен саяси көзқарасын көрсетеді. Француз басылымына сонымен қатар Сағунидің 1944–1946 жылдары Шығыс Түркістан Республикасын басқарған кезеңі туралы жазбалары қосылған.
Аударма және ғылыми түсініктемелер
Аударманы Францияның Ұлттық ғылыми зерттеу орталығының (CNRS) аға зерттеушісі, француз тарихшысы және шығыстанушысы Стефан А. Дюдуаньон дайындаған. Ол 2024–2026 жылдары кітап үстінде Сағунидің ұлы Құтлықханмен бірге жұмыс істеген. Басылым оқырманға баяндалған оқиғалардың тарихи және саяси контексін түсінуге көмектесетін ғылыми түсініктемелермен жабдықталған.
Автордың өмірбаяны мен тарихи контекст
Алихан Тора Сағуни 1885 жылы қазіргі Қырғызстандағы Тоқмақ қаласында өзбек отбасында дүниеге келген. Оның әдеби лақап аты ортағасырлық Қарахан мемлекетінің орталықтарының бірі — ежелгі Баласағұн қаласымен байланысты. Діни білім алған соң ол Түркістанның қоғамдық-саяси өміріне араласып, кейін Қытайдың Шинжаң өңіріне көшкен.
1944 жылдың қарашасында қытай билігіне қарсы көтеріліс кезінде Ғұлжа (Инин) қаласында Шығыс Түркістан Республикасы жарияланды, ал Сағуни оның уақытша үкіметінің басшысы болды. Республика жергілікті ұлтшыл қозғалыстар, қытай билігі және аймақтағы оқиғаларға айтарлықтай ықпал еткен Кеңес Одағы арасындағы күрделі күрес жағдайында өмір сүрді.
Саяси сезімталдық және кейінгі тағдыр
«Шығыс Түркістан» атауы Қытайда саяси тұрғыдан сезімтал болып қала береді, билік оны Шинжаңның тәуелсіздігін көздейтін сепаратистік қозғалыстармен байланыстырады. Бейжің 1949 жылдан бері Қытай Коммунистік партиясының басқаруындағы аймақ үшін бұл терминді қабылдамайды. 2019 жылғы үкіметтік ақ қағазда Бейжің 1933 және 1944 жылдары осы атпен қысқа мерзімді республикалар құрылғанына қарамастан, «Шығыс Түркістан» деп аталатын мемлекет болмағанын» мәлімдеген.
1946 жылы Сағуниді Кеңес Одағына күштеп алып кетті. Ол өмірінің қалған бөлігін Ташкентте тарихи және діни еңбектер жазумен өткізіп, 1976 жылы қайтыс болды. «Түркістан қайғысы» оның аймақ тарихы мен тағдыры туралы ең танымал еңбектерінің біріне айналды.
Таныстырылым және болашақ аудармалар
Дюдуаньон кітапты 9 қазанда Францияның Блуа маңындағы Rendez-Vous de l’Histoire фестивалінде таныстырды. Өзбекстанның UzA ақпарат агенттігінің мәліметінше, келесі қадам ретінде ағылшын тіліндегі аударма жоспарланып отыр. Туынды бұған дейін түрік тілін сияқты басқа тілдерде де жарық көрген. Дюдуаньонның зерттеу институтының мәліметінше, француз басылымы Сағуни жазбаларының Батыс Еуропа тіліне алғашқы аудармасы болып табылады.
Дереккөз: Times of Central Asia
Сурет: uza.uz / Times of Central Asia
